Dương Quảng Hàm

Dương Quảng Hàm sinh ngày 14 tháng 7 năm 1898 tại làng Phú Thị, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên, trong một gia đình Nho học có truyền thống khoa bảng và tân học. Ông nội là Dương Duy Thanh từng giữ chức Đốc học Hà Nội; cha là Dương Trọng Phổ, người từng tham gia các phong trào duy tân đầu thế kỷ 20. Anh ruột ông là Dương Bá Trạc, một trong những người sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục, còn em trai là Dương Tụ Quán cũng theo nghiệp văn chương, báo chí. Lớn lên trong không khí giao thời giữa Hán học và Tân học, Dương Quảng Hàm sớm thông thạo cả Hán văn lẫn Pháp văn, điều tạo nền tảng cho hướng nghiên cứu kết hợp Đông - Tây sau này của ông.

Năm 1920, ông tốt nghiệp thủ khoa khóa Văn chương đầu tiên của Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương tại Hà Nội, với luận văn nghiên cứu về Nho giáo và giáo dục. Ngay sau khi ra trường, ông về dạy Việt văn và Hán văn tại Trường Bưởi (nay là Trường THPT Chu Văn An, Hà Nội) và gắn bó với ngôi trường này gần trọn sự nghiệp, từ năm 1920 đến khi qua đời năm 1946. Nhiều học trò của ông sau này nhớ lại những giờ Việt văn của thầy Hàm như những giờ học thiêng liêng, nơi họ được truyền tình yêu tiếng Việt và di sản văn chương dân tộc. Song song với việc giảng dạy, ông tích cực tham gia biên soạn chương trình và sách giáo khoa Việt văn cho Nha Học chính Đông Pháp.

Sự nghiệp học thuật của Dương Quảng Hàm kết tinh trong bộ sách giáo khoa đồ sộ "Trung học Việt văn giáo khoa thư" hơn 1.000 trang, gồm hai công trình quan trọng nhất: "Việt Nam văn học sử yếu" (in lần đầu 1941, do Nha Học chính Đông Pháp xuất bản) và "Việt Nam thi văn hợp tuyển" (1942). "Việt Nam văn học sử yếu" được coi là bộ văn học sử Việt Nam hoàn chỉnh đầu tiên viết bằng chữ Quốc ngữ, khảo sát khoảng 1.083 tác giả và tác phẩm từ thế kỷ 11 đến giữa thế kỷ 20, chia văn học thành hai luồng cựu học và tân học, dành hẳn chương cuối để giới thiệu phong trào Thơ Mới và nhóm Tự Lực Văn Đoàn. Công trình này được Bộ Quốc gia Giáo dục miền Nam Việt Nam sau này dùng làm sách giáo khoa bậc Đệ Tam (lớp 10) trong nhiều năm liền, và đến nay vẫn là tài liệu bắt buộc phải tham khảo của giới nghiên cứu văn học sử Việt Nam.

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, Dương Quảng Hàm được cử làm Thanh tra Trung học vụ rồi Hiệu trưởng trong hệ thống giáo dục mới của chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tiếp tục soạn thảo chương trình Việt văn cho nền giáo dục quốc dân độc lập. Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ (19 tháng 12 năm 1946), ông cùng gia đình tản cư khỏi Hà Nội. Ngày 23 tháng 12 năm 1946, trên đường di tản qua khu vực gần cầu Long Biên đang bị quân Pháp phục kích, ông bị bắn và mất tích, thi hài không bao giờ được tìm thấy. Mãi đến ngày 5 tháng 7 năm 2000, tức 54 năm sau, ông mới được Nhà nước truy nhận là liệt sĩ. Tên ông được đặt cho nhiều con đường ở Hưng Yên, Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và một trường THPT mang tên ông thành lập năm 2001. Con gái ông, bà Dương Thị Thoa (bút danh Lê Thi), sau này là một trí thức, nhà cách mạng có tiếng, từng là người kéo cờ trong ngày Quốc khánh 2 tháng 9 năm 1945.