Trần Trọng Kim

Trần Trọng Kim, bút hiệu Lệ Thần, sinh năm 1883 tại làng Kiều Linh, xã Đan Phố, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình Nho học. Thuở nhỏ ông học chữ Hán, đến năm 1897 mới bắt đầu theo học trường Pháp-Việt. Năm 1900, ông thi đỗ vào trường Thông ngôn ở Hà Nội và tốt nghiệp năm 1903, một môi trường đào tạo thông ngôn cho chính quyền thuộc địa quy tụ nhiều trí thức Tây học buổi giao thời, trong đó có Nguyễn Văn Vĩnh, người sau này giúp đỡ ông trên con đường du học.

Khoảng năm 1905-1906, nhờ sự hỗ trợ của Nguyễn Văn Vĩnh, Trần Trọng Kim sang Pháp, ban đầu theo học trường Thương mại ở Lyon, sau đó được học bổng vào trường Thuộc địa. Năm 1909, ông chuyển sang trường Sư phạm Melun và tốt nghiệp ngày 31 tháng 7 năm 1911, rồi trở về nước. Từ đây ông bước vào sự nghiệp giáo dục kéo dài hơn ba mươi năm: dạy học tại trường Bưởi, sau lần lượt giữ các chức vụ Thanh tra tiểu học Pháp-Việt (1921), Trưởng ban Soạn thảo sách giáo khoa tiểu học (1924), giảng dạy tại trường Sư phạm, rồi Giám đốc các trường Nam tiểu học tại Hà Nội, trước khi nghỉ hưu năm 1942.

Song song với nghề dạy học, Trần Trọng Kim là một trong những học giả quốc ngữ có ảnh hưởng nhất nửa đầu thế kỷ 20. Từ năm 1914, ông phụ trách mục Học khoa trên Đông Dương tạp chí, cộng tác cùng Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Duy Tốn trong phong trào cổ vũ chữ quốc ngữ và tân học. Năm 1919, ông tham gia Hội Khai Trí Tiến Đức và là một trong những người biên soạn bộ Việt Nam tự điển do Phạm Quỳnh chủ biên, xuất bản năm 1931, cùng Nguyễn Văn Vĩnh, Bùi Kỷ, Dương Bá Trạc. Năm 1920, ông cho ra đời Việt Nam sử lược, bộ thông sử Việt Nam đầu tiên viết bằng chữ quốc ngữ theo phương pháp biên soạn khoa học kiểu phương Tây, tác phẩm được tái bản liên tục cho đến nay. Tiếp đó, ông xuất bản bộ Nho giáo (1930-1932), rồi hai công trình khảo cứu Phật giáo thuở xưa và Phật giáo ngày nay (1938) và Phật lục (1940), trở thành một trong những người khai mở việc nghiên cứu tôn giáo Việt Nam bằng phương pháp học thuật hiện đại.

Năm 1943, giữa lúc Nhật Bản mở rộng ảnh hưởng chính trị tại Đông Dương, Trần Trọng Kim bị hiến binh Nhật đưa đi cùng Dương Bá Trạc, mở đầu cho việc ông bị cuốn vào vòng xoáy chính trị thời cuộc. Sau khi Nhật đảo chính Pháp ngày 9 tháng 3 năm 1945 và vua Bảo Đại tuyên bố Việt Nam độc lập, ngày 17 tháng 4 năm 1945, tại điện Thái Hòa, Huế, Bảo Đại bổ nhiệm ông làm Thủ tướng, đứng đầu nội các Đế quốc Việt Nam gồm 11 thành viên là các trí thức chuyên môn, trong đó có Hoàng Xuân Hãn giữ chức Bộ trưởng Giáo dục và Mỹ thuật. Chính phủ tồn tại trong một giai đoạn ngắn ngủi và đầy biến động, giữa nạn đói Ất Dậu và sức ép từ nhiều phía, cho đến khi giải tán vào cuối tháng 8 năm 1945 sau Cách mạng tháng Tám.

Sau khi rời chính trường, Trần Trọng Kim sống lưu vong qua nhiều nơi: sang Trung Quốc năm 1946, trở về Sài Gòn năm 1947, rồi sang Phnom Penh năm 1948 sống cùng con gái, trước khi trở lại Việt Nam sống thầm lặng những năm cuối đời. Năm 1949, ông viết xong hồi ký Một cơn gió bụi, ghi lại giai đoạn làm Thủ tướng và những biến động lịch sử ông chứng kiến; tác phẩm được xuất bản sau khi ông mất, năm 1969. Ông qua đời tại Đà Lạt ngày 2 tháng 12 năm 1953, thọ 71 tuổi, để lại di sản học thuật đồ sộ về sử học, tôn giáo và giáo dục quốc ngữ, dù vai trò chính trị ngắn ngủi năm 1945 vẫn còn là đề tài gây nhiều tranh luận trong giới sử học.