Dương Bá Trạc

Dương Bá Trạc sinh ngày 27 tháng 3 năm Giáp Thân, tức 22 tháng 4 năm 1884, tại làng Phú Thị, xã Mễ Sở, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên, trong một gia đình nho học có truyền thống yêu nước. Thân phụ ông là cụ Dương Trọng Phổ, một nhà nho có tư tưởng tiến bộ; hai em trai ông là Dương Quảng Hàm, học giả và nhà giáo dục nổi tiếng với công trình "Việt Nam văn học sử yếu", và Dương Tụ Quán, cũng là một nhà giáo. Dương Bá Trạc nổi tiếng thông minh từ nhỏ, năm 16 tuổi (1900) đã đỗ Cử nhân Hán học, được xem là một trong những trí thức trẻ xuất sắc của Bắc Kỳ đầu thế kỷ 20.

Đầu những năm 1900, chịu ảnh hưởng của phong trào Duy Tân và tư tưởng canh tân đất nước lan tỏa từ Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Dương Bá Trạc từ bỏ con đường khoa cử truyền thống để dấn thân vào hoạt động duy tân, truyền bá chữ Quốc ngữ và tư tưởng tân học. Cuối năm 1906 đầu năm 1907, ông cùng Lương Văn Can, Nguyễn Quyền, Lê Đại, Hoàng Tăng Bí và một số sĩ phu khác đứng ra sáng lập trường Đông Kinh Nghĩa Thục tại số 4 Hàng Đào, Hà Nội, khai giảng tháng 3 năm 1907. Trong trường, Lương Văn Can giữ chức Thục trưởng, Nguyễn Quyền làm Học giám; Dương Bá Trạc phụ trách giảng dạy Hán văn cùng Hoàng Tăng Bí, đồng thời tham gia Ban Tu thư (biên soạn sách giáo khoa, dịch thuật) cùng Phạm Tư Trực, Lương Trúc Đàm. Cùng giảng dạy tại trường trong ban Việt văn và Pháp văn còn có Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Duy Tốn và Nguyễn Bá Học, những gương mặt tiêu biểu khác của phong trào tân học buổi giao thời.

Tháng 12 năm 1907, thực dân Pháp ra lệnh đóng cửa Đông Kinh Nghĩa Thục vì lo ngại ảnh hưởng chính trị của trường. Dương Bá Trạc tiếp tục hoạt động vận động duy tân, liên lạc đưa thanh niên yêu nước xuất dương. Năm 1908, nhân vụ "Hà thành đầu độc", ông bị thực dân Pháp bắt giữ, kết án 15 năm khổ sai và đày ra Côn Đảo, giam giữ khoảng 20 tháng trong điều kiện khắc nghiệt. Năm 1910, Toàn quyền Đông Dương ân giảm một số tù nhân chính trị ở Côn Đảo và đưa họ về an trí tại Nam Kỳ; Dương Bá Trạc bị quản thúc tại Long Xuyên trong nhiều năm.

Ngày 16 tháng 1 năm 1917, ông được ân xá, trở về Hà Nội và bước hẳn sang con đường viết báo, làm văn hóa. Ông cộng tác với Nam Phong tạp chí cùng nhiều tờ báo khác như Thực Nghiệp Dân báo, Đông Tây báo, Trung Bắc Tân Văn, Tri Tân, ký nhiều bút hiệu trong đó có Tuyết Huy. Ông sáng tác thơ văn yêu nước, ngợi ca các anh hùng dân tộc, dịch thuật kinh điển Nho gia, đồng thời từ những năm 1930 tích cực tham gia phong trào chấn hưng Phật giáo ở Bắc Kỳ. Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan từng nhận xét ông là một trong những cây bút lỗi lạc của lớp nhà văn tiên phong đầu thế kỷ 20.

Cuối năm 1943, trong bối cảnh Nhật đảo chính ảnh hưởng Pháp tại Đông Dương, Dương Bá Trạc cùng học giả Trần Trọng Kim rời Hà Nội vào Sài Gòn, rồi bị quân đội Nhật đưa sang Singapore với hy vọng tìm con đường vận động độc lập cho Việt Nam, nhưng hoài bão không thành. Ông lâm bệnh ung thư phổi và qua đời tại Singapore ngày 26 tháng 10 năm Giáp Thân, tức 11 tháng 12 năm 1944, hưởng thọ 60 tuổi. Thi hài ông sau đó được hỏa táng để đưa tro cốt về nước. Cuộc đời Dương Bá Trạc, từ một nhà nho trẻ tuổi khoa bảng trở thành chiến sĩ duy tân, tù nhân chính trị Côn Đảo, rồi nhà báo, nhà thơ yêu nước, phản chiếu trọn vẹn một thế hệ trí thức Việt Nam bước ra từ Nho học để tìm đường cứu nước và canh tân văn hóa dân tộc.