Nguyễn Bá Học

Nguyễn Bá Học sinh năm 1857 tại làng Mọc, tên chữ là Nhân Mục, huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội, một vùng đất có truyền thống khoa bảng lâu đời ở ngoại thành Thăng Long. Thời trẻ ông theo đòi Hán học, hai lần dự thi tú tài nhưng đều hỏng, sau đó chuyển hướng sang tân học theo trào lưu cải cách giáo dục cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.

Từ khi bước vào đời, Nguyễn Bá Học chọn nghề dạy học và gắn bó với bục giảng suốt 31 năm, lần lượt dạy ở Sơn Tây, Hà Nội và Nam Định. Năm 1907, khi phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục ra đời ở Hà Nội do Lương Văn Can làm Thục trưởng, ông tham gia giảng dạy môn Việt văn tại đây, sát cánh cùng các trí thức duy tân như Nguyễn Văn Vĩnh và Phạm Duy Tốn, những người đứng ra xin giấy phép mở trường. Đông Kinh Nghĩa Thục chủ trương truyền bá chữ Quốc ngữ, tư tưởng duy tân và tinh thần yêu nước, nhưng chỉ tồn tại chưa đầy một năm trước khi bị chính quyền thực dân Pháp ra lệnh đóng cửa vào cuối năm 1907.

Mãi đến năm 1918, sau khi về hưu ở tuổi 60, Nguyễn Bá Học mới thực sự bước vào sự nghiệp văn chương. Trong khoảng ba năm cuối đời (1918-1921), ông viết bảy truyện ngắn, mở đầu bằng tác phẩm "Câu chuyện gia đình", lần lượt đăng trên tạp chí Nam Phong và tạp chí Đông Dương, đồng thời tham gia dịch thuật các bài chữ Hán, chữ Pháp sang Quốc ngữ. Cùng với Phạm Duy Tốn, ông được giới nghiên cứu văn học sử coi là một trong những cây bút tiên phong của truyện ngắn hiện đại viết bằng chữ Quốc ngữ ở Việt Nam, đặt nền móng cho thể loại này trước khi Tự Lực văn đoàn và các nhà văn hiện thực xuất hiện.

Văn Nguyễn Bá Học mang đậm tính luân lý, giáo huấn, thường lấy bối cảnh những gia đình khá giả đang chịu tác động của buổi giao thời Âu hóa để phê phán sự suy đồi đạo đức cũ, dùng lối văn biền ngẫu, nhiều từ Hán Việt trang trọng. Ngoài truyện ngắn, ông còn để lại tập "Lời khuyên học trò", trong đó bài "Chi mạo hiểm" chứa câu nói nổi tiếng "Đường đi khó, không khó vì ngăn sông cách núi mà khó vì lòng người ngại núi e sông", trở thành một trong những câu châm ngôn giáo dục được truyền tụng rộng rãi nhất của văn học Việt Nam đầu thế kỷ 20.

Nguyễn Bá Học qua đời năm 1921, hưởng thọ 64 tuổi, khép lại một cuộc đời gắn liền với nghề giáo và những trang viết răn đời. Dù sự nghiệp sáng tác chỉ vỏn vẹn vài năm cuối đời, ông vẫn được ghi nhận là một trong những người đặt viên gạch đầu tiên cho truyện ngắn Quốc ngữ hiện đại, đồng thời là tấm gương nhà giáo, nhà Nho duy tân dấn thân vào phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục.