Phạm Duy Tốn

Phạm Duy Tốn sinh năm 1881 tại phố Hàng Dầu, Hà Nội, trong một gia đình buôn bán. Cha ông là Phạm Duy Đạt, mẹ là Nguyễn Thị Huệ. Năm 1901, ông tốt nghiệp trường Thông ngôn Hà Nội cùng khóa với Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh và Trần Trọng Kim, những người sau này đều trở thành trụ cột của báo chí và học thuật quốc ngữ buổi đầu. Sau khi ra trường, ông làm thông ngôn tòa sứ Ninh Bình rồi Bắc Ninh, nhưng chán cảnh công chức nên bỏ việc, chuyển sang dạy học tại trường Trí Tri ở phố Hàng Quạt, Hà Nội, đồng thời thử sức với nhiều nghề khác như mở hiệu cao lâu, buôn bán, thậm chí làm việc trong ngành khai khoáng. Ông là một trong những người Việt đầu tiên cắt tóc ngắn, mặc âu phục, thể hiện tinh thần duy tân sớm.

Năm 1907, Phạm Duy Tốn cùng Nguyễn Văn Vĩnh tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội, một trong những nỗ lực canh tân giáo dục và cổ vũ chữ quốc ngữ sớm nhất của trí thức Bắc Kỳ. Từ năm 1913, ông gia nhập ban biên tập Đông Dương tạp chí do Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút, viết nhiều bài khảo cứu, dịch thuật và phóng sự bằng quốc ngữ. Năm 1915, bài báo "Hoạn nạn tương cứu" của ông viết về trận lụt lớn ở Bắc Kỳ đã khơi dậy phong trào quyên góp cứu trợ, cho thấy ngòi bút dấn thân vào các vấn đề xã hội thời sự. Sau khi Đông Dương tạp chí suy yếu, ông chuyển sang cộng tác với Nam Phong tạp chí do Phạm Quỳnh chủ trương từ 1917, cùng nhiều tờ báo khác như Lục tỉnh tân văn, Nông cổ mín đàm, Trung Bắc tân văn.

Đóng góp quan trọng nhất của Phạm Duy Tốn với văn học Việt Nam là các truyện ngắn viết theo lối phương Tây, thoát khỏi khuôn khổ biền ngẫu, ước lệ của văn chương cổ điển. Năm 1918, truyện ngắn "Sống chết mặc bay" đăng trên Nam Phong tạp chí số 18, phơi bày cảnh viên quan phụ mẫu mải mê đánh bài trong khi đê vỡ, dân chúng chìm trong lũ lụt. Tác phẩm này được giới nghiên cứu văn học như Dương Quảng Hàm, Vũ Ngọc Phan xem là truyện ngắn hiện đại đầu tiên của văn học Việt Nam, mở đường cho bút pháp hiện thực và mối quan tâm đến số phận người dân thường, người lao động vốn vắng bóng trong văn chương khoa cử. Tiếp sau đó, ông viết "Con người Sở Khanh" và "Nước đời lắm nỗi" (1919), đều mang tinh thần phê phán xã hội và lối kể chuyện trực diện, giản dị.

Song song với sự nghiệp văn chương, Phạm Duy Tốn cũng tham gia hoạt động công cộng: năm 1919 ông được bầu vào Hội đồng dân biểu thành phố Hà Nội, rồi làm nghị viên Viện Dân biểu Bắc Kỳ giai đoạn 1920-1923. Năm 1922, ông cùng Nguyễn Văn Vĩnh và Phạm Quỳnh sang Pháp dự Hội chợ đấu xảo thuộc địa tại Marseille, một sự kiện lớn nhằm giới thiệu Đông Dương với chính quốc.

Trở về nước năm 1923, bệnh lao phổi của ông trở nặng, và ông qua đời ngày 25 tháng 2 năm 1924 tại Hà Nội, khi mới hơn 40 tuổi. Dù chỉ để lại một số ít truyện ngắn, di sản của Phạm Duy Tốn có ý nghĩa bản lề: ông cùng Nguyễn Bá Học được xem là hai cây bút tiên phong đưa truyện ngắn quốc ngữ bước vào giai đoạn hiện đại, chuẩn bị nền tảng cho các thế hệ nhà văn hiện thực và Tự Lực văn đoàn sau này. Ông còn được biết đến là cha của nhạc sĩ Phạm Duy và nhà văn, đại sứ Phạm Duy Khiêm.