Nguyễn Văn Vĩnh

Nguyễn Văn Vĩnh sinh năm 1882 trong một gia đình nghèo ở Phượng Dực, Hà Đông. Thuở nhỏ ông phải đi ở chăn trâu thuê, kéo quạt thuê cho một lớp thông ngôn tại Hà Nội để kiếm sống, nhờ vậy lỏm được chữ và tiếng Pháp. Nhận thấy tư chất đặc biệt, thầy giáo cho ông vào học chính thức, và năm 1896, mới 14-15 tuổi, ông đỗ đầu khóa Trường Thông ngôn. Sau đó ông làm thông ngôn cho các tòa sứ Pháp ở Bắc Kỳ trong khoảng mười năm, từng theo phái đoàn Đông Dương sang dự Đấu xảo (triển lãm thuộc địa) tại Pháp năm 1906, chuyến đi mở mang tầm nhìn về báo chí và ấn loát phương Tây.

Năm 1907 đánh dấu bước ngoặt: ông rời ngạch thông ngôn để dấn thân vào báo chí và hoạt động duy tân. Ông tham gia sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục cùng Lương Văn Can, Dương Bá Trạc, Phạm Duy Tốn, Nguyễn Bá Học, được giao việc đứng tên xin giấy phép mở trường. Cùng năm, ông làm chủ bút Đăng Cổ Tùng Báo, tờ báo tiếng Việt đầu tiên ở Bắc Kỳ, kế tục Đại Nam Đồng Văn Nhật Báo, nhưng báo chỉ tồn tại khoảng 9 tháng trước khi bị đình bản.

Năm 1913, Nguyễn Văn Vĩnh cùng người Pháp Francois-Henri Schneider sáng lập Đông Dương Tạp Chí, giữ vai trò chủ bút. Tờ báo quy tụ nhiều trí thức tân học và cựu học đương thời như Phạm Quỳnh, Phạm Duy Tốn, Nguyễn Văn Tố, Trần Trọng Kim, Phan Kế Bính, Nguyễn Đỗ Mục và cả Tản Đà, trở thành một trong những trung tâm phổ biến chữ quốc ngữ, tri thức Tây học và văn chương dịch thuật ra công chúng Bắc Kỳ. Ông cùng Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Tố, Phạm Duy Tốn được người đương thời gọi là "tứ đại kỳ tài" (Quỳnh - Vĩnh - Tố - Tốn) của làng báo chí, học thuật Hà thành đầu thế kỷ 20. Chính trên tờ báo này, từ 1913 đến 1917, ông cho đăng dần bản dịch Truyện Kiều ra tiếng Pháp, và theo nhiều nhà nghiên cứu, ông là người đầu tiên phiên Truyện Kiều từ chữ Nôm sang quốc ngữ, đồng thời là người đầu tiên dịch tác phẩm này sang tiếng Pháp.

Song song sự nghiệp báo chí, Nguyễn Văn Vĩnh dành nhiều tâm sức cho dịch thuật văn học Pháp nhằm làm giàu văn chương quốc ngữ non trẻ. Ông bắt đầu dịch ngụ ngôn La Fontaine từ năm 1907, đăng trên Đăng Cổ Tùng Báo; đến 1916 in thành hai tập trong tủ sách phổ thông giáo khoa thư của Schneider; năm 1919 gom đủ 44 bài; và năm 1928 cho ra bản in đầy đủ, có tranh minh họa của họa sĩ Mạnh Quỳnh, trở thành bản dịch ngụ ngôn La Fontaine kinh điển của văn học Việt Nam. Ông cũng dịch một số vở kịch của Molière và nhiều tác phẩm văn học Pháp khác. Về chính trị-xã hội, ông theo khuynh hướng cải cách đi liền với chủ trương "trực trị" của người Pháp, ủng hộ bãi bỏ triều đình Huế theo hình thức cũ; quan điểm này khiến ông năm 1931 lập báo L'Annam Nouveau để công khai tranh luận với Phạm Quỳnh, người theo thuyết quân chủ lập hiến trên Nam Phong Tạp Chí, dù trước đó hai người vốn là bạn thân cùng thế hệ trí thức Tây học.

Cuối đời, do nợ nần từ việc làm báo và in ấn, Nguyễn Văn Vĩnh bị chính quyền thực dân gây sức ép, buộc phải chọn sang Lào tìm vàng trả nợ thay vì ra làm quan ở Huế hay chịu tù. Trong thời gian ở Lào, ông vẫn cầm bút viết loạt phóng sự "Một tháng với những người đi tìm vàng" đăng trên L'Annam Nouveau. Ông qua đời ngày 1 tháng 5 năm 1936 vì sốt rét, trên một con thuyền độc mộc giữa dòng sông Sê Pôn, tay vẫn cầm bút và sổ ghi chép dở dang. Đám tang ông sau đó được tổ chức trọng thể, thu hút đông đảo người đưa tiễn ở Hà Nội. Nguyễn Văn Vĩnh được hậu thế ghi nhận là một trong những người có công lớn nhất trong việc phổ biến chữ quốc ngữ, xây dựng nền báo chí và văn học dịch thuật Việt Nam buổi giao thời Đông - Tây.