Nguyễn Du

Nguyễn Du (1766–1820), tự Tố Như, hiệu Thanh Hiên, là đại thi hào dân tộc Việt Nam, được tôn vinh là 'Đại thi hào dân tộc' và được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới. Ông xuất thân từ dòng họ Nguyễn Tiên Điền (Nghi Xuân, Hà Tĩnh) danh giá: cha là Nguyễn Nghiễm từng làm tới chức Đại Tư đồ (tể tướng) thời Lê–Trịnh, anh là Nguyễn Khản cũng làm quan lớn.

Nguyễn Du sớm mồ côi: cha mất năm 1775, mẹ mất ít năm sau, ông phải nương tựa người thân từ khoảng 12–13 tuổi. Ông sống qua một giai đoạn lịch sử đầy biến động: cuối Lê suy vong, phong trào Tây Sơn nổi lên (1786) lật đổ chúa Trịnh rồi vua Lê, sau đó nhà Nguyễn của Gia Long thống nhất đất nước (1802). Trong thời loạn lạc, ông trải qua hơn mười năm phiêu bạt gian truân ('mười năm gió bụi').

Dưới triều Nguyễn, từ năm 1802 Nguyễn Du ra làm quan cho Gia Long, lần lượt giữ các chức tri huyện, cai bạ, rồi được cử làm Chánh sứ đi sứ Trung Quốc (1813–1814). Chuyến đi sứ và những trải nghiệm về thân phận con người đã hun đúc nên các sáng tác lớn của ông.

Sự nghiệp văn chương của Nguyễn Du gồm cả thơ chữ Hán và chữ Nôm. Đỉnh cao là 'Truyện Kiều' (Đoạn trường tân thanh) gồm 3.254 câu lục bát, phóng tác từ 'Kim Vân Kiều truyện' của Thanh Tâm Tài Nhân, cùng 'Văn tế thập loại chúng sinh'. Truyện Kiều trở thành kiệt tác bậc nhất của văn học Việt Nam, thấm đẫm tinh thần nhân đạo và tiếng nói thương xót thân phận con người, đặc biệt là người phụ nữ.

Nguyễn Du mất ngày 16 tháng 9 năm 1820 tại Huế vì bệnh dịch tả khi đang chuẩn bị đi sứ lần thứ hai, hưởng thọ 54 tuổi. Ông nâng tiếng Việt và thể lục bát lên đỉnh cao nghệ thuật, để lại ảnh hưởng sâu rộng và lâu bền nhất trong nền văn học Việt Nam.