Phan Kế Bính

Phan Kế Bính sinh năm 1875 tại làng Thụy Khê, huyện Hoàn Long, tỉnh Hà Đông, nay thuộc phường Thụy Khuê, quận Tây Hồ, Hà Nội. Ông xuất thân trong một gia đình có nền nếp Nho học, mang các bút danh Bưu Văn và Liên Hồ Tử. Năm Bính Ngọ 1906, ông đỗ cử nhân Hán học nhưng không ra làm quan mà chọn ở nhà dạy học chữ Hán, sống đúng vào thời điểm khoa cử Nho học đang suy tàn còn chữ Quốc ngữ và báo chí bắt đầu hình thành ở Việt Nam.

Từ năm 1907, Phan Kế Bính bước vào nghề báo, khởi đầu bằng việc phụ trách phần chữ Hán trên Đăng Cổ Tùng Báo. Năm 1912 ông vào Nam Kỳ cộng tác với Lục Tỉnh Tân Văn. Đến năm 1914, chủ bút Nguyễn Văn Vĩnh mời ông ra Hà Nội làm biên tập chính cho Đông Dương Tạp Chí, nơi ông giữ mục khảo cứu và dịch thuật Hán văn, cùng phụ trách với Dương Bá Trạc. Phần lớn các công trình tiêu biểu nhất của ông đều được đăng tải lần đầu trên tờ tạp chí này trước khi in thành sách. Ông cũng là người cùng Nguyễn Văn Vĩnh dịch bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa sang chữ Quốc ngữ.

Công trình để đời của Phan Kế Bính là Việt Nam Phong Tục, ban đầu đăng nhiều kỳ trên Đông Dương Tạp Chí trong hai năm 1913 và 1914, sau đó tập hợp in thành sách năm 1915. Tác phẩm gồm 47 đề mục chia làm ba phần, khảo cứu tỉ mỉ các phong tục tập quán của người Việt trong gia đình, làng xã và cộng đồng xã hội, vừa ghi chép vừa đưa ra kiến giải về những tục lệ nên giữ và những hủ tục cần cải cách. Đây được xem là công trình khảo cứu văn hóa dân tộc có hệ thống đầu tiên viết bằng chữ Quốc ngữ, đến nay vẫn được coi là tài liệu kinh điển về phong tục Việt Nam và liên tục được tái bản.

Bên cạnh Việt Nam Phong Tục, Phan Kế Bính còn để lại nhiều công trình khảo cứu và dịch thuật quan trọng khác. Nam Hải Dị Nhân Liệt Truyện, xuất bản lần đầu năm 1909, sưu tầm và kể lại truyện các danh nhân, dị nhân trong lịch sử và truyền thuyết Việt Nam bằng văn xuôi Quốc ngữ dễ đọc. Việt Hán Văn Khảo, in năm 1918, là công trình khảo cứu về văn chương và học thuật Hán Nôm, từng được dùng làm tài liệu tham khảo cho người học chữ Hán. Ông còn dịch bộ địa chí Đại Nam Nhất Thống Chí (khoảng năm 1916) và biên soạn các bài khảo về danh nhân lịch sử như Hưng Đạo Đại Vương. Nhìn chung, sự nghiệp trước tác của ông trải khoảng một thập niên với hơn mười tác phẩm và dịch phẩm, thể hiện vai trò cầu nối giữa học vấn Hán học truyền thống với nền văn hóa Quốc ngữ đang hình thành.

Phan Kế Bính qua đời năm 1921 khi mới 46 tuổi, để lại một di sản trước tác đồ sộ so với thời gian cầm bút ngắn ngủi. Ông được giới nghiên cứu xem là một trong những học giả, dịch giả và nhà báo tiêu biểu của giai đoạn văn học chữ Quốc ngữ buổi đầu, người đặt nền móng cho ngành nghiên cứu văn hóa dân gian và phong tục học Việt Nam hiện đại.