Hoàng Ngọc Phách

Hoàng Ngọc Phách, tự Tước, bút danh Song An, sinh ngày 20 tháng 8 năm 1896 tại làng Đông Thái, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình Nho học có truyền thống yêu nước, ông cha từng tham gia phong trào Cần Vương. Ông học chữ Hán từ nhỏ, sau đó ra Hà Nội theo học chương trình Pháp Việt từ năm 1911. Ngay khi còn đi học, ông đã bộc lộ năng khiếu văn chương, đoạt giải thơ trong cuộc thi do rạp hát Sán Nhiên Đài tổ chức năm 1916. Năm 1919 ông đỗ bằng Cao đẳng Tiểu học và Thành Chung, rồi trúng tuyển trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương, một trong những cái nôi đào tạo trí thức Tây học đầu thế kỷ XX.

Năm 1922, khi còn là sinh viên năm cuối Cao đẳng Sư phạm, ông hoàn thành bản thảo tiểu thuyết Tố Tâm và tốt nghiệp ra trường, bắt đầu sự nghiệp giáo dục kéo dài gần bốn mươi năm. Ông dạy học tại trường Thành Chung Nam Định, sau đó chuyển tới trường Bonnal ở Hải Phòng giai đoạn 1926-1930, tại đây ông làm hội trưởng hội Trí Tri, tổ chức diễn thuyết và các buổi kịch nghệ quyên tiền từ thiện với sự tham gia của giáo viên, học sinh; chính trong môi trường này ông đã dìu dắt Thế Lữ, khi đó còn là học trò, những bước đầu tiên vào con đường sân khấu và văn chương, trước khi Thế Lữ trở thành nhà thơ, nhà viết kịch, đạo diễn nổi tiếng của phong trào Thơ Mới và sân khấu kịch nói Việt Nam. Sau đó ông tiếp tục giữ các chức vụ quản lý giáo dục tại Lạng Sơn, rồi làm đốc học tỉnh Bắc Ninh từ năm 1935, hiệu trưởng trường Phan Đình Phùng, và trong kháng chiến chống Pháp ông phụ trách nhiều khu giáo dục vùng tự do.

Tố Tâm được xuất bản lần đầu năm 1925, kể câu chuyện mối tình giữa Đạm Thủy và Tố Tâm bị lễ giáo phong kiến ngăn trở, viết theo lối tự sự ngôi thứ nhất pha nhật ký và thư từ, đi sâu diễn tả tâm lý, cảm xúc cá nhân của nhân vật. Tác phẩm được giới nghiên cứu văn học đánh giá là một trong những tiểu thuyết hiện đại đầu tiên của Việt Nam, đánh dấu bước chuyển từ lối văn xuôi kể chuyện cũ sang tiểu thuyết tâm lý kiểu phương Tây, ra đời gần một thập kỷ trước khi nhóm Tự Lực Văn Đoàn chính thức thành lập. Chủ đề tình yêu tự do chống lại ràng buộc lễ giáo mà Tố Tâm khơi mào sau này được Khái Hưng, Nhất Linh và các cây bút Tự Lực Văn Đoàn phát triển thành một dòng chảy lớn của văn học lãng mạn Việt Nam giai đoạn 1932-1945. Tố Tâm được tái bản tới 24 lần cho đến năm 1990, và được hai học giả Pháp dịch sang tiếng Pháp, in trong tủ sách của nhà xuất bản Gallimard.

Sau thành công của Tố Tâm, Hoàng Ngọc Phách không tiếp tục theo đuổi sáng tác tiểu thuyết mà chuyển dần sang nghiên cứu, phê bình và sưu tầm văn học cổ điển, dân gian. Ông xuất bản các tập tiểu luận Thời thế với văn chương và Đâu là chân lý năm 1941. Từ năm 1959, ông về công tác tại Viện Văn học, tham gia sưu tầm, hiệu đính, chú giải nhiều di sản văn học cổ điển Việt Nam như Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều, Thơ văn Nguyễn Khuyến, Văn thơ Trần Tế Xương, Nhị Độ Mai, và sau này là Thơ văn Phan Châu Trinh, góp phần quan trọng vào việc bảo tồn và giới thiệu văn học cổ điển cho các thế hệ sau. Ông nghỉ hưu năm 1963 nhưng vẫn tiếp tục viết, trong đó có hồi ký Bên bờ sông Lô và Chuyện trường Cao đẳng Sư phạm.

Với những đóng góp cho giáo dục và văn học, ông được trao Huy chương Hàn lâm Đông Dương năm 1940, các huân chương kháng chiến, trong đó có Huân chương kháng chiến hạng nhất năm 1958, và được vinh danh là phụ lão gương mẫu giai đoạn 1968-1970. Ông lâm bệnh nặng và qua đời ngày 24 tháng 11 năm 1973 tại Hà Nội. Tên ông được đặt cho các con đường tại Hà Nội, Hải Phòng và Hà Tĩnh; Trung tâm Lưu trữ quốc gia III hiện lưu giữ 107 hồ sơ tài liệu, bản thảo của ông từ năm 1922 đến 2001. Hoàng Ngọc Phách được giới nghiên cứu văn học sử gọi là người mở cánh cửa đầu tiên cho nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, đứng ở vị trí bản lề giữa văn xuôi quốc ngữ buổi giao thời và văn học lãng mạn Tự Lực Văn Đoàn.