Phan Châu Trinh

Phan Châu Trinh (1872–1926), tự Tử Cán, hiệu Tây Hồ, là nhà cách mạng, nhà văn, nhà thơ và lãnh tụ phong trào Duy Tân đầu thế kỷ 20. Ông sinh tại tỉnh Quảng Nam; cha là Phan Văn Bình, một võ quan, qua đời năm 1886 trong bối cảnh phong trào Cần Vương. Năm 1900 ông đỗ Cử nhân, năm 1901 đỗ Phó bảng, từng làm Thừa biện Bộ Lễ nhưng sau từ quan (khoảng 1905) để dấn thân cứu nước.

Những năm 1905–1906, ông đi khắp trong nước và sang Nhật quan sát các phong trào duy tân, trở thành ngọn cờ đầu của phong trào Duy Tân với phương châm nổi tiếng 'Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh'. Ông chủ trương 'ỷ Pháp cầu tiến bộ' — dựa vào Pháp để cải cách, nâng cao dân trí và dân quyền.

Đường lối của ông khác biệt rõ rệt với người bạn cùng thời Phan Bội Châu: trong khi Phan Bội Châu chủ trương bạo động vũ trang và cầu viện Nhật, thì Phan Châu Trinh kiên trì con đường cải cách ôn hòa, phản đối bạo động.

Năm 1908, phong trào chống sưu thuế ở Trung Kỳ nổ ra; ông bị Pháp bắt và đày ra Côn Đảo. Năm 1911 ông được trả tự do và sang Pháp tiếp tục đấu tranh. Năm 1925 ông trở về nước diễn thuyết cổ vũ dân quyền. Ngày 24 tháng 3 năm 1926, ông qua đời tại Sài Gòn; đám tang trở thành sự kiện chính trị lớn với khoảng 60.000 người tham dự, khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước. Ông để lại 'Tỉnh quốc hồn ca', 'Đầu Pháp chính phủ thư', 'Tây Hồ thi tập', 'Santé thi tập'.