Nhất Linh

Nhất Linh, tên thật Nguyễn Tường Tam, sinh ngày 25 tháng 7 năm 1906 tại phủ Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương, trong một gia đình quan lại nhỏ sa sút, cha mất sớm. Ông học tiểu học ở Cẩm Giàng rồi lên Hà Nội học trường Bưởi (Trung học Bảo hộ). Năm 1927 ông sang Pháp du học, ban đầu theo học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương rồi bỏ dở để chuyển sang khoa học, đỗ cử nhân khoa học ngành Lý Hóa năm 1930 và về nước cùng năm.

Về nước, Nguyễn Tường Tam vừa dạy học vừa viết văn, ký bút danh Nhất Linh. Năm 1932 ông mua lại tờ báo Phong Hóa đang sắp đóng cửa, cải tổ thành tờ báo trào phúng có khuynh hướng cải cách xã hội. Giữa năm 1933, ông cùng Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Tú Mỡ, Thế Lữ và Xuân Diệu chính thức thành lập nhóm Tự Lực Văn Đoàn, công bố tôn chỉ trên Phong Hóa đầu năm 1934. Ông giữ vai trò thủ lĩnh, chủ soái của nhóm, định hướng lối viết mới theo văn xuôi hiện đại, cổ vũ tự do cá nhân, chống lễ giáo phong kiến và hôn nhân cưỡng ép, đồng thời sáng lập thêm tuần báo Ngày Nay (1936) và nhà xuất bản Đời Nay.

Với tư cách nhà văn, Nhất Linh viết nhiều tiểu thuyết luận đề nổi tiếng như Đoạn Tuyệt (1934-1935), Lạnh Lùng (1935-1936), Đôi Bạn (1936-1937), Bướm Trắng (1938-1939), phê phán đại gia đình phong kiến và cổ vũ tình yêu, hôn nhân tự do của lớp thanh niên Tây học. Ông cũng viết chung với Khái Hưng một số tác phẩm, trong đó truyện ngắn Anh Phải Sống (1933) là tác phẩm hiện thực cảm động về người lao động nghèo, được xem là một trong những truyện ngắn tiêu biểu nhất của văn học Việt Nam hiện đại.

Từ cuối thập niên 1930, Nhất Linh dần chuyển hướng sang hoạt động chính trị. Ông tham gia và sau trở thành lãnh đạo Đại Việt Dân Chính Đảng, rồi khi đảng này hợp nhất với Việt Nam Quốc Dân Đảng và Đại Việt Quốc Dân Đảng thành Mặt trận Quốc Dân Đảng, ông giữ vai trò lãnh đạo chủ chốt. Năm 1946 ông được cử làm Bộ trưởng Ngoại giao trong Chính phủ Liên hiệp Kháng chiến (từ tháng 3 đến tháng 11 năm 1946) nhưng không tham gia phái đoàn dự Hội nghị Fontainebleau, sau đó lánh sang Trung Quốc rồi Hồng Kông khi quan hệ giữa Việt Minh và các đảng phái quốc gia rạn nứt.

Năm 1951 ông trở về Sài Gòn, tuyên bố từ giã chính trường để chuyên tâm viết văn và làm báo văn nghệ, ra tạp chí Văn Hóa Ngày Nay (1958). Tuy vậy, dưới chính quyền Ngô Đình Diệm ông vẫn bị nghi ngờ có liên hệ với các nhóm đối lập; sau cuộc đảo chính hụt năm 1960, ông bị quy kết dính líu và bị gọi ra hầu tòa án quân sự. Đêm trước phiên xử, ngày 7 tháng 7 năm 1963, Nhất Linh uống độc dược tự sát tại nhà riêng ở Sài Gòn, để lại di ngôn nổi tiếng phản đối việc bị chính quyền xét xử, khép lại cuộc đời một nhà văn lớn đồng thời là một chính khách nhiều biến động của lịch sử Việt Nam hiện đại.