Trương Vĩnh Ký

Trương Vĩnh Ký, tên thánh Jean-Baptiste, thường được gọi Pétrus Ký, sinh ngày 6 tháng 12 năm 1837 tại làng Cái Mơn, tổng Minh Lý, huyện Tân Minh, tỉnh Vĩnh Long, là con thứ ba của Lãnh binh Trương Chánh Thi và bà Nguyễn Thị Châu. Cha mất khi ông mới chín tuổi, một linh mục thừa sai nhận thấy ông sáng dạ đã đưa ông theo học chữ Latinh tại trường đạo Cái Nhum, sau đó ông tiếp tục học tại Chủng viện Pinhalu ở Campuchia rồi Đại chủng viện Penang ở Malaysia, nơi ông được tiếp xúc với nhiều ngoại ngữ và khoa học phương Tây. Năm 1858, khi mẹ qua đời, ông trở về quê và không tiếp tục con đường tu trì mà chuyển sang làm thông ngôn, mở đầu cho sự nghiệp gắn bó với chữ quốc ngữ và bộ máy hành chính Pháp tại Nam Kỳ.

Năm 1863, Trương Vĩnh Ký được cử làm thông ngôn cho phái đoàn Phan Thanh Giản sang Pháp và Y Pha Nho điều đình việc chuộc lại ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, cùng đi có Tôn Thọ Tường. Chuyến đi giúp ông mở rộng kiến thức về văn minh phương Tây và củng cố vị trí của ông trong giới trí thức thông ngôn Nam Kỳ. Từ năm 1866, ông giảng dạy tiếng Pháp và các ngôn ngữ phương Đông tại Trường Thông ngôn ở Sài Gòn, đào tạo nhiều học trò sau này trở thành các cây bút quốc ngữ tiên phong như Trương Minh Ký và Nguyễn Trọng Quản, người sau này còn là con rể ông. Ông được ghi nhận thông thạo khoảng 26-27 ngôn ngữ, được nhà ngôn ngữ học Pháp Émile Littré ca ngợi là một trong những nhà bác ngữ học xuất sắc của thời đại.

Đóng góp quan trọng nhất của Trương Vĩnh Ký là vai trò tiên phong trong việc phổ biến chữ quốc ngữ. Ông là người sáng lập và điều hành Gia Định Báo, tờ báo quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam, ra số đầu ngày 15 tháng 4 năm 1865; đến năm 1869 ông chính thức được bổ làm chánh tổng tài, với Huỳnh Tịnh Của làm chủ bút, cùng sự cộng tác của Tôn Thọ Tường và Trương Minh Ký. Qua Gia Định Báo, ông chủ trương dùng chữ quốc ngữ để truyền bá kiến thức mới và khuyến khích dân chúng học thứ chữ dễ học này thay cho chữ Nho và chữ Nôm. Ông còn phiên âm ra quốc ngữ nhiều tác phẩm Nôm quan trọng như Truyện Kiều, Lục Vân Tiên, góp phần đưa văn học cổ điển Việt Nam đến với công chúng biết đọc chữ quốc ngữ.

Về trước tác, Trương Vĩnh Ký để lại hơn một trăm công trình đủ loại gồm văn học, sử học, địa lý, ngôn ngữ và dịch thuật, viết bằng chữ quốc ngữ, chữ Hán lẫn tiếng Pháp. Tác phẩm Chuyện đời xưa (1866) được xem là một trong những tập truyện văn xuôi quốc ngữ đầu tiên; Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi, ghi chép chuyến công cán ra Bắc năm 1876 và xuất bản năm 1881, được coi là thiên bút ký quốc ngữ đầu tiên của văn học Việt Nam. Ông còn biên soạn các sách ngữ pháp và từ điển như Grammaire de la langue annamite, cùng nhiều giáo trình lịch sử, địa lý An Nam bằng tiếng Pháp phục vụ việc giảng dạy.

Năm 1886, theo yêu cầu của Toàn quyền Paul Bert, ông ra Huế tham gia Cơ mật viện triều đình Đồng Khánh, nhưng sau khi Paul Bert đột ngột qua đời năm 1886 thì vị thế của ông trong triều đình suy giảm, ông trở lại Sài Gòn sống khép kín, tiếp tục dạy học tại Trường Hậu Bổ và dồn sức viết sách cho đến cuối đời. Việc cộng tác lâu dài với chính quyền thực dân Pháp khiến cuộc đời và vai trò lịch sử của ông trở thành đề tài gây nhiều tranh luận trái chiều giữa các nhà nghiên cứu Việt Nam, người xem ông là nhà bác học yêu văn hóa dân tộc dùng con đường ôn hòa để khai dân trí, người phê phán lập trường chính trị của ông. Ông mất ngày 1 tháng 9 năm 1898 tại Chợ Quán, Sài Gòn, để lại di sản lớn nhất là công lao đặt nền móng cho báo chí và văn xuôi quốc ngữ Việt Nam.