Tôn Thọ Tường

Tôn Thọ Tường sinh năm 1825 tại huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định, trong một gia đình khoa bảng. Cha ông, Tôn Thọ Đức, đỗ đạt và làm quan dưới hai triều Thiệu Trị, Tự Đức. Từ nhỏ Tôn Thọ Tường theo học ở Huế, nổi tiếng thông minh, văn hay chữ tốt, được nhiều người kỳ vọng sẽ đỗ đạt cao.

Năm 1855, ông dự thi Hương tại trường thi Gia Định, làm bài văn được đánh giá rất hay nhưng vì phạm trường quy nên bị đánh hỏng; về sau vua Tự Đức và triều thần xem lại quyển thi đều tiếc cho một văn tài lỡ dở. Không thành danh trên đường khoa cử, ông cùng một nhóm bạn văn ở Gia Định gồm Phan Văn Trị, Trần Thiện Chánh, Hồ Huấn Nghiệp, Huỳnh Mẫn Đạt, Nguyễn Thông lập ra Bạch Mai thi xã, lấy chùa Cây Mai làm nơi xướng họa thơ phú. Giai đoạn này Tôn Thọ Tường và Phan Văn Trị vốn là bạn văn chương thân thiết.

Sau khi liên quân Pháp - Tây Ban Nha đánh chiếm Gia Định và ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, đặc biệt sau Hòa ước Nhâm Tuất 1862, Tôn Thọ Tường quyết định ra hợp tác với chính quyền Pháp, được bổ làm Tri phủ Tân Bình. Năm 1863-1864, ông được cử làm ký lục trong phái bộ ngoại giao do Phan Thanh Giản dẫn đầu sang Pháp và Tây Ban Nha để xin chuộc lại ba tỉnh đã mất. Trở về nước, ông được thăng dần lên chức Đốc phủ sứ, từng làm chủ quận Vũng Liêm (Vĩnh Long) từ năm 1872 sau khi viên chủ quận tiền nhiệm bị nghĩa quân giết chết, rồi được rút về dạy chữ Hán tại trường Hậu Bổ (Collège des Stagiaires) ở Sài Gòn từ năm 1871, nơi Trương Vĩnh Ký cũng từng giảng dạy.

Lựa chọn hợp tác của Tôn Thọ Tường đã dẫn đến cuộc bút chiến thơ Nôm nổi tiếng bậc nhất trong lịch sử văn học Việt Nam thế kỷ 19, giữa ông và người bạn cũ Phan Văn Trị. Trong bài "Tôn Phu Nhân quy Thục", ông mượn điển tích Tôn phu nhân theo chồng về Thục để biện minh cho đạo "tòng phu", ngụ ý biện hộ cho việc thuận theo thời thế mà ra làm việc với Pháp. Phan Văn Trị đáp lại bằng bài họa cùng vần, cho rằng đạo tam tòng của người đàn bà không thể viện dẫn cho khí tiết kẻ sĩ, rằng bậc nam nhi đọc sách thánh hiền phải biết chọn nghĩa lớn với dân với nước chứ không thể theo giặc như phận nữ nhi theo chồng. Cuộc xướng họa còn tiếp diễn qua bài "Từ Thứ quy Tào" và nhiều bài khác, kéo dài nhiều năm, thu hút đông đảo sĩ phu Nam Kỳ yêu nước như Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt tham gia bênh vực lập trường của Phan Văn Trị.

Năm 1867, sau khi Phan Thanh Giản tuẫn tiết vì để mất ba tỉnh miền Tây, chính quyền Pháp cử Tôn Thọ Tường về Ba Tri (Bến Tre) thuyết phục nhà thơ mù Nguyễn Đình Chiểu ra hợp tác, đồng thời dụ hàng hai người con của Phan Thanh Giản là Phan Tôn, Phan Liêm đang dấy binh chống Pháp ở Bến Tre - Trà Vinh - Vĩnh Long, nhưng cả hai cuộc thuyết phục đều thất bại. Năm 1875, ông làm việc dưới quyền Tổng lãnh sự Pháp De Kergaradec ở Bắc Kỳ, và mất năm 1877 vì bệnh sốt rét ác tính trong một chuyến đi quan sát miền thượng du Bắc Kỳ cùng viên lãnh sự này.

Về mặt văn chương, Tôn Thọ Tường được nhiều nhà nghiên cứu công nhận là một cây bút có tài, câu chữ điêu luyện, giàu hình ảnh, thể hiện qua các bài như "Vịnh chùa Cây Mai", "Đĩ già đi tu", "Mười bài tự thuật". Tuy nhiên di sản của ông luôn gắn liền với cuộc bút chiến và sự lựa chọn chính trị gây tranh cãi: một bên xem ông là kẻ hợp tác với ngoại bang, đối lập với tấm gương bất khuất của Phan Văn Trị và Nguyễn Đình Chiểu; một bên nhìn nhận ông như một trường hợp phức tạp của tầng lớp sĩ phu Nam Kỳ buổi giao thời, khi việc mất nước đặt ra những lựa chọn sinh tồn và chính trị không đơn giản. Trường hợp Tôn Thọ Tường, vì vậy, trở thành một tư liệu quan trọng để hiểu sự phân hóa tư tưởng của trí thức Nam Kỳ những năm đầu Pháp thuộc.