Phan Văn Trị

Phan Văn Trị sinh năm 1830 tại làng Hưng Thạnh, tổng Bảo An, trấn Vĩnh Thanh, nay thuộc huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre. Cha ông là Phan Văn Tấn, từng làm quan nhưng bị triều đình xử phạt liên đới, dòng dõi có Phan Văn Triệu từng theo Nguyễn Ánh. Khoảng năm 1847-1848, ông lên làng Hạnh Thông Tây, Gia Định (nay là Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh) ở nhờ bà con để dùi mài kinh sử. Khoa thi Hương năm Kỷ Dậu 1849, mới 19 tuổi, ông đỗ Cử nhân hạng thứ 10 trên 17 người tại trường thi Gia Định, từ đó người đương thời tôn gọi ông là "Cử Trị".

Có đủ tư cách ra làm quan nhưng Phan Văn Trị không xuất chính, chọn sống thanh bạch bằng nghề dạy học ở làng Bình Cách (nay thuộc Tân An, Long An). Đây là lựa chọn mang tính khí tiết Nho gia, tiêu biểu cho lớp sĩ phu Nam Kỳ coi việc học để giữ đạo hơn là cầu danh lợi trong buổi triều chính rối ren.

Năm 1858 Pháp nổ súng ở Đà Nẵng, năm 1859 hạ thành Gia Định, và năm 1862 triều đình Huế ký Hòa ước Nhâm Tuất cắt nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Trong bối cảnh đó, nhiều sĩ phu chọn con đường bất hợp tác lui về ẩn dật, trong khi một số người như Tôn Thọ Tường ra làm quan cộng sự với chính quyền thực dân Pháp. Sự phân hóa này đã tạo nên một trong những sự kiện đặc biệt nhất của văn học sử Việt Nam thế kỷ XIX.

Tôn Thọ Tường viết các bài thơ mượn điển tích Trung Hoa như "Tôn phu nhân quy Thục", "Từ Thứ quy Tào" và chùm mười bài "Tự thuật" để biện minh cho việc ra hợp tác với Pháp là "thức thời", tránh cảnh binh đao cho dân. Phan Văn Trị đã họa lại đúng vần các bài này, dùng chính điển tích đó lật ngược lý lẽ, vạch trần sự ngụy biện và giữ vững lập trường bất khuất, đề cao khí tiết kẻ sĩ không thờ hai chủ. Cuộc xướng họa kéo dài khoảng từ năm 1862 đến giữa thập niên 1870, với hàng chục bài thơ Nôm thất ngôn bát cú qua lại, thu hút sự hưởng ứng của nhiều sĩ phu Nam Kỳ cùng lên tiếng công kích Tôn Thọ Tường, trong đó có Bùi Hữu Nghĩa và Huỳnh Mẫn Đạt — những người cùng sinh hoạt trong nhóm xướng họa với Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Thông. Đây được xem là cuộc bút chiến bằng thơ Nôm nổi tiếng và có ý nghĩa tư tưởng sâu sắc nhất trong văn học trung đại Việt Nam.

Về cuối đời, Phan Văn Trị rời Long An, qua Vĩnh Long rồi định cư hẳn tại làng Nhơn Ái, tổng Định Bảo, nay thuộc Phong Điền, Cần Thơ. Ông tiếp tục dạy học, bốc thuốc chữa bệnh cho dân nghèo và làm thơ vịnh cảnh, vịnh vật để gửi gắm tâm sự người ẩn sĩ giữ tròn khí tiết. Ông mất ngày 22 tháng 6 năm 1910 tại Phong Điền, thọ 80 tuổi.

Phan Văn Trị để lại khoảng một trăm bài thơ Nôm, phần lớn là thơ vịnh và thơ họa đáp Tôn Thọ Tường. Nhà lưu niệm được dựng tại quê nhà Bến Tre năm 1998; đền thờ và mộ ông tại Phong Điền được trùng tu năm 2005 và trở thành nơi tổ chức lễ giỗ hằng năm. Nhiều trường học, con đường tại Nam Bộ mang tên ông. Cùng với Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị được xem là một trong hai biểu tượng tiêu biểu nhất của tinh thần sĩ phu bất hợp tác, dùng ngòi bút làm vũ khí chống thực dân Pháp ở Nam Kỳ nửa cuối thế kỷ XIX.