Bùi Hữu Nghĩa

Bùi Hữu Nghĩa sinh năm 1807 tại làng Long Tuyền, trong một gia đình chài lưới nghèo bên bờ sông Bình Thủy. Thuở nhỏ ông sáng dạ, ham học nhưng nhà không đủ tiền theo đòi chữ nghĩa lâu dài. May nhờ một người hàng xóm khá giả tên Ngô thương tài, đứng ra giúp đỡ đưa ông sang Biên Hòa theo học thầy Đỗ Hoành, một nhà nho có tiếng đương thời. Nhờ tư chất thông minh và khổ luyện, năm 1835, khoa Ất Mùi đời Minh Mạng, Bùi Hữu Nghĩa đỗ đầu kỳ thi Hương tại trường thi Gia Định, được gọi là Giải nguyên, dân gian quen gọi là Thủ Khoa Nghĩa. Ông được xếp vào hàng bốn danh sĩ nổi tiếng đất Đồng Nai, mệnh danh là một trong những "rồng vàng" của vùng đất này.

Sau khi đỗ đạt, ông được bổ làm Tri huyện Phước Chánh (Biên Hòa), cưới bà Nguyễn Thị Tồn làm vợ, rồi được thuyên chuyển làm Tri huyện Trà Vang (nay thuộc Trà Vinh, khi đó thuộc tỉnh Vĩnh Long). Suốt khoảng thời gian làm quan, Bùi Hữu Nghĩa nổi tiếng thanh liêm, cương trực, hết lòng bênh vực dân nghèo trước sự nhũng nhiễu của cường hào và quan lại tham ô, vì vậy thường khiến cấp trên khó chịu.

Năm 1848, tại Trà Vang xảy ra vụ kiện ở Rạch Láng Thé: dòng rạch vốn giàu tôm cá, là nguồn sống của dân nghèo và được miễn thuế thủy lợi từ thời Gia Long, nhưng bị quan lại địa phương cấu kết với một nhóm nhà giàu người Hoa độc chiếm quyền khai thác. Dân bị áp bức kéo đến kêu cứu, Bùi Hữu Nghĩa đứng ra thụ lý, xử cho dân được quyền đánh bắt như cũ. Việc xử án làm bùng phát xung đột khiến một số người Hoa thiệt mạng. Nhân cớ đó, những kẻ có thù oán vu cáo ông xúi dân làm loạn, bắt giải về Gia Định để chờ án tử hình.

Trước cảnh chồng bị hàm oan, bà Nguyễn Thị Tồn một mình lặn lội từ Trà Vang ra tận kinh đô Huế, đánh ba hồi trống Đăng Văn Cổ để kêu oan, được quan Phan Thanh Giản ở bộ Hình giúp đỡ minh oan cho chồng. Vua Tự Đức xét lại vụ án, tha tội chết cho Bùi Hữu Nghĩa nhưng bắt phải đi lính hiệu lực chuộc tội tại đồn Vĩnh Thông, vùng biên giới Châu Đốc giáp Cao Miên. Tấm lòng chung thủy của bà Nguyễn Thị Tồn sau này được vua Tự Đức và Hoàng thái hậu Từ Dũ ban tặng bốn chữ "Tiết phụ khả gia". Tại Vĩnh Thông, trong một trận loạn khiến đồn thất thủ, Bùi Hữu Nghĩa bị bắt, nhưng nhờ tiếng nhân đức từng đối đãi tốt với dân Khmer, ông được phía đối phương phóng thích, thậm chí được vua Cao Miên sai thuyền đưa về Tịnh Biên.

Mãn hạn hiệu lực, ông tiếp tục được lưu dụng làm quan thêm một thời gian, nhưng đến năm 1862, khi triều đình ký hòa ước nhường ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp, Bùi Hữu Nghĩa treo ấn từ quan, lui về quê nhà Long Tuyền dạy học, bốc thuốc và sáng tác thơ văn, tự đặt hiệu là Liễu Lâm chủ nhân, còn có tên gọi Nghi Chi. Nhà ông trở thành nơi lui tới của các sĩ phu yêu nước. Ông giao du thân thiết với Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị, Huỳnh Mẫn Đạt, những nhà nho cùng chí hướng bất hợp tác với Pháp. Cùng Huỳnh Mẫn Đạt, ông soạn vở tuồng "Kim Thạch kỳ duyên", một trong những vở tuồng cổ xưa nhất còn lưu lại và là vở tuồng Việt Nam đầu tiên được dịch sang tiếng Pháp. Ông cũng để lại nhiều bài thơ khảng khái như "Ai xui Tây đến", "Quá Hà Âm cảm tác", cùng Phan Văn Trị làm thơ đả kích lập trường theo Pháp của Tôn Thọ Tường.

Bùi Hữu Nghĩa mất năm 1872 tại quê nhà Long Tuyền, thọ 65 tuổi. Mộ và khu tưởng niệm ông tại Bình Thủy, Cần Thơ được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa năm 1994. Ông được hậu thế nhớ đến như một vị quan thanh liêm cương trực, một sĩ phu Nam Kỳ giữ trọn khí tiết trước họa xâm lăng, đồng thời là một trong những người khai sáng cho nghệ thuật tuồng cổ Nam Bộ.