Huỳnh Tịnh Của

Huỳnh Tịnh Của, còn được gọi là Paulus Của, sinh năm 1834 tại làng Phước Thọ, huyện Đất Đỏ, tỉnh Bà Rịa, trong một gia đình theo đạo Công giáo. Thời trẻ ông được gửi sang học tại một trường dòng Công giáo ở Penang thuộc Mã Lai, con đường học vấn khá phổ biến với trí thức Công giáo Nam Kỳ đương thời, trong đó có Trương Vĩnh Ký. Nhờ vậy ông sớm thông thạo chữ Hán, tiếng Pháp lẫn chữ Quốc ngữ, đồng thời tiếp xúc với tư duy học thuật phương Tây từ rất sớm.

Năm 1861, sau khi Pháp chiếm Nam Kỳ, ông được bổ làm Đốc phủ sứ, phụ trách công việc phiên dịch văn thư tại dinh Thống đốc Sài Gòn. Năm 1865, ông tạm thời thay Trương Vĩnh Ký giữ chức chủ bút Gia Định báo, tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam. Ban biên tập nòng cốt của tờ báo lúc bấy giờ, ngoài ông và Trương Vĩnh Ký, còn có Trương Minh Ký và Tôn Thọ Tường. Ông từng đề nghị dùng chữ Quốc ngữ thay chữ Hán trong việc dạy học và xin triều đình cho phép xuất bản báo chí tiếng Việt để khai mở dân trí, nhưng kiến nghị gửi vua Tự Đức không được chấp thuận.

Đóng góp lớn nhất và có ảnh hưởng lâu dài nhất của Huỳnh Tịnh Của là bộ Đại Nam quấc âm tự vị, gồm hai tập, xuất bản năm 1895 và 1896. Đây được xem là cuốn từ điển tiếng Việt đơn ngữ đầu tiên do chính người Việt biên soạn, ghi chép và giải nghĩa một khối lượng từ vựng đồ sộ, phân biệt rõ từ Hán Việt với từ Nôm, thuần Việt, đồng thời phản ánh sinh động phương ngữ Nam Bộ cuối thế kỷ 19. Tác phẩm đến nay vẫn được giới ngôn ngữ học xem là nguồn tư liệu tham chiếu kinh điển khi nghiên cứu tiếng Việt giai đoạn hình thành chữ Quốc ngữ.

Bên cạnh công trình từ điển, ông còn biên soạn Chuyện giải buồn gồm hai cuốn in năm 1880 và 1885, tập hợp hơn trăm truyện kể mang tính giáo huấn về gương người xưa, và Tục ngữ, cổ ngữ, gia ngôn năm 1897, sưu tầm thành ngữ, tục ngữ, lời răn dạy trong dân gian. Từ khoảng năm 1903 đến 1907, ông tiếp tục phiên âm ra chữ Quốc ngữ nhiều truyện Nôm khuyết danh lưu truyền trong dân gian như Quan Âm diễn ca, Bạch Viên Tôn Các truyện, Thoại Khanh Châu Tuấn truyện, giúp phổ biến rộng rãi hơn kho truyện Nôm cổ tới độc giả biết chữ Quốc ngữ. Tính chung ông để lại khoảng mười bảy tác phẩm, nhưng phần lớn đã thất truyền, hiện chỉ còn giữ được ba cuốn là Đại Nam quấc âm tự vị, Chuyện giải buồn và Tục ngữ, cổ ngữ, gia ngôn.

Huỳnh Tịnh Của qua đời tại quê nhà Bà Rịa vào ngày 26 tháng 1 năm 1908, tức 23 tháng Chạp năm Đinh Mùi theo âm lịch, hưởng thọ khoảng 74 tuổi. Do cách quy đổi âm dương lịch, nhiều tài liệu cũ từng ghi nhầm năm mất của ông là 1907. Cùng với Trương Vĩnh Ký, ông được xem là một trong những trụ cột đặt nền móng cho báo chí và văn học chữ Quốc ngữ buổi đầu ở Nam Kỳ, có công lớn trong việc đưa chữ Quốc ngữ từ công cụ truyền giáo trở thành phương tiện văn hóa, học thuật phổ biến trong xã hội Việt Nam cuối thế kỷ 19.