Nguyễn Trọng Quản

Nguyễn Trọng Quản sinh năm 1865 tại Bà Rịa, trong một gia đình theo đạo Công giáo, được rửa tội với tên thánh Jean-Baptiste và thêm sức với tên Pétrus. Thuở nhỏ ông theo học tại trường Khải Tường ở Sài Gòn, tiền thân của trường Chasseloup-Laubat sau này. Năm 1880, ông là một trong mười học sinh Việt Nam được chọn sang du học tại Lycée d'Alger ở Alger, thủ phủ xứ Algérie thuộc Pháp, cùng lứa với Diệp Văn Cương và Trương Minh Ký. Chính quãng thời gian tiếp xúc trực tiếp với nền giáo dục và văn chương Pháp này đã định hình lối viết theo kiểu phương Tây của ông sau này.

Sau khi tốt nghiệp và về nước, Nguyễn Trọng Quản theo nghề dạy học. Ông là học trò của nhà bác học Trương Vĩnh Ký, người đặt nền móng cho báo chí và văn xuôi quốc ngữ ở Nam Kỳ, và về sau trở thành con rể của Trương Vĩnh Ký khi kết hôn với bà Trương Thị Tự, con gái của ông. Mối quan hệ thầy trò kiêm thông gia này khiến Nguyễn Trọng Quản chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng canh tân chữ quốc ngữ của Trương Vĩnh Ký. Từ khoảng năm 1890 đến 1902, ông giữ chức hiệu trưởng một trường học ở Sài Gòn, có tài liệu ghi là trường Adran, có tài liệu ghi là trường Sơ học Nam Kỳ.

Đóng góp quan trọng nhất của Nguyễn Trọng Quản cho văn học Việt Nam là cuốn "Truyện thầy Lazaro Phiền", in năm 1887 tại nhà in J. Linage trên đường Catinat, Sài Gòn. Tác phẩm mỏng, chỉ hơn 30 trang, kể chuyện thầy Lazaro Phiền phạm tội giết người vì ghen tuông rồi suốt đời dằn vặt, sám hối, phảng phất tinh thần tội lỗi và cứu chuộc của Công giáo. Câu chuyện được cho là lấy cảm hứng từ cuộc bách hại giáo dân Công giáo tại Bà Rịa những năm 1861-1862. Đây được giới nghiên cứu, trong đó có học giả Nguyễn Văn Trung, xem là tiểu thuyết văn xuôi quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam viết theo kỹ thuật dựng truyện phương Tây, thay vì lối chương hồi chịu ảnh hưởng Trung Hoa. Ông chia truyện thành các phần đánh số La Mã thay vì đặt tên hồi, tạo cấu trúc tự sự có yếu tố nội tâm và hồi cố, khác hẳn truyện Nôm hay truyện Tàu đương thời.

Ngoài viết văn, Nguyễn Trọng Quản còn có khả năng hội họa, từng vẽ minh họa cho tác phẩm "Phan Yên ngoại sử" của Trương Duy Toản. Truyện thầy Lazaro Phiền được tái bản lần thứ ba vào năm 1910, một năm trước khi ông qua đời.

Nguyễn Trọng Quản mất năm 1911 tại Sài Gòn, thọ 46 tuổi. Dù sự nghiệp văn chương của ông chỉ gói gọn trong một tác phẩm ngắn, giới nghiên cứu văn học sau này, đặc biệt từ giữa thế kỷ 20, đã nhìn nhận lại vị trí của ông như người mở đường cho thể loại tiểu thuyết văn xuôi quốc ngữ, đi trước cả những tên tuổi lớn của văn xuôi Nam Kỳ như Hồ Biểu Chánh hàng thập niên.