Nguyễn Thông

Nguyễn Thông, tên khai sinh Nguyễn Thới Thông, tự Hy Phần, hiệu Kỳ Xuyên, biệt hiệu Độn Am, sinh ngày 28 tháng 5 năm 1827 (có tài liệu ghi 21 tháng 7 năm 1827) tại thôn Bình Thạnh, tổng Thạch Hội Hạ, huyện Tân Thạnh, phủ Tân An, tỉnh Gia Định. Mồ côi cha mẹ sớm, ông cùng em trai tự học, nổi tiếng thông minh. Năm 1849, mới 23 tuổi, ông đỗ cử nhân tại trường thi Gia Định, cùng khoa với Phan Văn Trị, người bạn văn chương và đồng chí hướng gắn bó với ông suốt cuộc đời sau này. Năm 1851 ông dự thi hội nhưng bị đánh hỏng bài vì quyển thi dính mực, một biến cố khiến con đường khoa bảng dang dở, buộc ông chuyển hướng sang dạy học và tiến thân bằng con đường quan chức.

Ông khởi đầu làm Huấn đạo tại Phú Phong, An Giang, sau được bổ vào Hàn lâm viện năm 1855. Năm 1859, khi liên quân Pháp và Tây Ban Nha đánh chiếm thành Gia Định, Nguyễn Thông tòng quân, làm mưu sĩ giúp Thống đốc quân vụ Tôn Thất Hiệp tổ chức phòng ngự, từng sát cánh cùng các sĩ phu như Phan Văn Đạt, Trịnh Quang Nghi trong buổi đầu kháng chiến. Sau Hòa ước Nhâm Tuất 1862, ông được cử làm Đốc học tỉnh Vĩnh Long, tại đây ông có công lớn hoàn thành Văn miếu Vĩnh Long năm 1866 và năm 1867 chủ trương cải táng hài cốt Võ Trường Toản, bậc thầy khai sáng học phong Nam Bộ, từ Bình Dương về Ba Tri, Bến Tre, để tỏ lòng tôn sư trọng đạo, khẳng định mạch học coi trọng nghĩa lý, thực tiễn, vị đời mà ông theo đuổi suốt đời làm thầy.

Khi thực dân Pháp chiếm nốt ba tỉnh miền Tây cuối tháng 6 năm 1867, Nguyễn Thông cùng Phan Văn Trị khởi xướng phong trào tị địa, bất hợp tác, rời bỏ vùng đất do Pháp kiểm soát để giữ khí tiết. Trong đợt tị địa này, Nguyễn Thông ra Bình Thuận, Nguyễn Đình Chiểu lui về Ba Tri, Huỳnh Mẫn Đạt dạt về Rạch Giá, Hà Tiên, còn Phan Văn Trị từ Vĩnh Long chuyển lên vùng Bảy Núi, An Giang. Đây là mạng lưới sĩ phu Nam Kỳ không chịu sống dưới ách cai trị trực tiếp của Pháp, dùng thơ văn giữ chí khí và nuôi hy vọng phục quốc.

Ra đến Bình Thuận, ông tiếp tục làm quan: Án sát Khánh Hòa năm 1867, rồi về kinh giữ chức Biện lý Bộ Hình, Quang lộc tự khanh năm 1870, Bố chánh Quảng Ngãi, Tư nghiệp Quốc Tử Giám năm 1876. Dù ở đâu ông cũng chú trọng khai hoang, làm thủy lợi, mộ dân lưu tán, đặc biệt là dân Nam Kỳ tị địa, đến khẩn hoang lập nghiệp, đồng thời trừ nạn nhũng lạm cường hào. Năm 1877 ông được cử làm Doanh điền sứ kiêm Bố chánh sứ Bình Thuận, tổ chức đoàn thám hiểm lên cao nguyên, trở thành người Việt đầu tiên khảo sát Cao nguyên Lâm Viên, vùng Đà Lạt ngày nay. Bệnh tật do những năm bôn ba cùng nỗi lo âu vận nước khiến sức khỏe suy sụp, ông xin nghỉ dài hạn tại Phan Thiết từ năm 1878, đến năm 1881 được triệu ra đảm đương lại trọng trách rồi qua đời tại Phan Thiết ngày 7 tháng 7 năm 1884, thọ 57 tuổi.

Trước tác của Nguyễn Thông được tập hợp trong Ngọa Du Sào thi văn tập, đặt theo tên căn nhà Ngọa Du Sào ông dựng gần Phan Thiết để ngâm vịnh cùng bạn hữu, cùng nhiều công trình khác như Độn Am văn tập, Kỳ Xuyên văn sao, Việt sử cương giám khảo lược, Nhân sự kim giám, Dưỡng chính lục. Thơ văn ông đượm nỗi ưu thời mẫn thế, thương dân nghèo, nhớ quê hương Nam Kỳ đã mất, được giới nghiên cứu xem là tiêu biểu cho thơ văn nhà nho hành đạo nửa sau thế kỷ 19. Hai người con trai ông, Nguyễn Trọng Lội và Nguyễn Quý Anh, sau này là nhà cải cách theo phong trào Duy Tân, sáng lập Công ty Liên Thành và trường Dục Thanh tại Phan Thiết, nơi thầy giáo Nguyễn Tất Thành từng dạy học năm 1910 và đọc sách tại chính thư viện Ngọa Du Sào do gia đình Nguyễn Thông để lại.