Ngô Đức Kế

Ngô Đức Kế sinh năm 1878 tại làng Trảo Nha, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh, tên thật là Ngô Bình Viên, hiệu Tập Xuyên. Ông xuất thân trong một gia đình nho học nhiều đời làm quan, thân phụ là Ngô Huệ Liên từng giữ chức Bang biện. Năm 19 tuổi (1897) ông đỗ Cử nhân, đến năm 1901 (khoa Tân Sửu) đỗ Phó bảng dưới triều Thành Thái. Dù đỗ đạt cao, ông không ra làm quan mà ở nhà đọc tân thư chữ Hán dịch từ sách phương Tây, nuôi chí tìm đường cứu nước theo tinh thần duy tân tự cường.

Từ khoảng 1904-1907, Ngô Đức Kế trở thành một trong những thủ lĩnh của phong trào Duy Tân ở vùng Nghệ Tĩnh. Năm 1907 ông cùng Đặng Nguyên Cẩn và Lê Văn Huân lập ra Triêu Dương thương quán tại thành phố Vinh, danh nghĩa buôn bán hàng nội hóa và sách tân học của Đông Kinh Nghĩa Thục, nhưng thực chất là để gây quỹ bí mật ủng hộ phong trào Đông Du của Phan Bội Châu. Theo hồ sơ mật thám Pháp, ông bị coi là người móc nối tài chính trực tiếp cho Phan Bội Châu ở hải ngoại. Khi phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ bùng nổ năm 1908, thực dân Pháp thẳng tay đàn áp giới sĩ phu duy tân; Ngô Đức Kế bị bắt và kết án đày ra Côn Đảo.

Ông bị giam cầm tại Côn Đảo suốt 13 năm (1908-1921), cùng thời với nhiều chí sĩ Đông Kinh Nghĩa Thục và phong trào Duy Tân khác cũng bị đày ra đảo trong đợt đàn áp này. Được trả tự do năm 1921, ông ra Hà Nội và từ năm 1922 làm chủ bút tờ Hữu Thanh tạp chí, dùng ngòi bút tiếp tục sự nghiệp duy tân, cổ súy quốc văn, phê phán hủ nho lẫn thói sính ngoại lai mất gốc.

Sự kiện nổi bật nhất trong sự nghiệp báo chí của ông là cuộc bút chiến năm 1924 với Phạm Quỳnh, chủ bút Nam Phong tạp chí. Sau khi Phạm Quỳnh diễn thuyết tôn vinh Truyện Kiều của Nguyễn Du là "quốc hoa, quốc túy, quốc hồn" của dân tộc, Ngô Đức Kế viết bài "Luận về chánh học cùng tà thuyết" đăng trên Hữu Thanh số 21 (tháng 9/1924), phản bác gay gắt, cho rằng đề cao một tác phẩm diễm tình bi lụy làm "quốc hồn" là tà thuyết nguy hại, làm nhụt chí khí thanh niên trong lúc nước mất nhà tan, đồng thời phân biệt rạch ròi giữa quốc văn (chữ quốc ngữ, công cụ) và quốc học (nền học vấn, tư tưởng thực chất). Cuộc luận chiến này trở thành một trong những cuộc bút chiến tư tưởng nổi tiếng nhất báo chí Việt Nam đầu thế kỷ 20, phản ánh xung đột giữa lớp nho sĩ duy tân yêu nước và lớp trí thức Tây học thân Pháp.

Năm 1927, ông lập nhà xuất bản Giác Quần thư xã, in ấn và phổ biến các trước tác tiến bộ, trong đó có di cảo của Phan Châu Trinh. Ngô Đức Kế qua đời ngày 10/12/1929 tại Hà Nội, hưởng dương 51 tuổi, được an táng tại làng Tương Mai. Tên ông sau này được đặt cho nhiều con đường ở các thành phố Việt Nam để ghi nhớ công lao một chí sĩ trọn đời trung kiên với lý tưởng duy tân cứu nước.