Nguyễn Hữu Huân

Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 trong một gia đình trung nông tại làng Tịnh Hà, phủ Kiến An, tỉnh Định Tường (nay là huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang). Từ nhỏ ông đã nổi tiếng thông minh, chăm học. Năm Nhâm Tý 1852, dưới triều Tự Đức, ông dự kỳ thi Hương tại trường thi Gia Định và đỗ đầu, nên được gọi là Thủ Khoa Huân. Sau khi đỗ đạt, ông được bổ làm Giáo thụ phủ Kiến An, một chức quan coi việc học ở địa phương, cuộc đời tưởng như sẽ đi theo con đường khoa bảng truyền thống.

Năm 1859, quân Pháp đánh chiếm thành Gia Định, rồi đến tháng 4 năm 1861 đánh chiếm Mỹ Tho. Nguyễn Hữu Huân bỏ chức giáo thụ, đứng ra chiêu mộ nghĩa quân, phối hợp với Thiên Hộ Dương (Võ Duy Dương) dấy binh khởi nghĩa lần thứ nhất, hoạt động từ vùng Tân An lan sang Mỹ Tho. Ông cũng từng liên lạc, phối hợp với lực lượng của Trương Định đang hoạt động ở Gò Công. Bị bắt lần đầu, ông tìm cách trốn thoát khi quân Pháp sơ hở. Không nản chí, năm 1863 ông xây dựng căn cứ mới ở Bình Cách, tiếp tục chiêu binh khởi nghĩa lần thứ hai, được phong làm Phó Đề đốc. Khi căn cứ bị Pháp tấn công, ông rút sang An Giang, tiếp tục phối hợp cùng Thiên Hộ Dương chiêu mộ lực lượng.

Ngày 22 tháng 8 năm 1864, Nguyễn Hữu Huân bị bắt, giải về Sài Gòn và bị Pháp kết án khổ sai, đày đi Cayenne thuộc Guyane (Nam Mỹ). Suốt những năm tháng lưu đày, ông không khuất phục trước mọi dụ dỗ của chính quyền thực dân. Năm 1869, nhân dịp ân xá, Pháp đưa ông về quản thúc tại Chợ Lớn, giao cho làm việc dạy học dưới sự giám sát. Lợi dụng vỏ bọc thầy giáo, ông bí mật liên lạc lại với các sĩ phu yêu nước và tìm cách mua sắm vũ khí, chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa mới.

Năm 1872, ông trốn thoát sự quản thúc, trở về vùng Mỹ Tho, Chợ Gạo, Tân An, cùng Âu Dương Lân và nhiều nghĩa sĩ khác phát động khởi nghĩa lần thứ ba, được đông đảo hào mục, điền chủ và dân chúng hưởng ứng, căn cứ trải rộng từ Mỹ Tho đến Mỹ Quý, phối hợp với các toán nghĩa quân khác như của Trần Xuân Hòa (Mỹ Quý, Cai Lậy) và Bùi Quang Diệu (Cần Giuộc). Cuối năm 1874 đầu năm 1875, cuộc khởi nghĩa bị đàn áp, ông bị bắt lần cuối. Trước tòa án binh Pháp, ông khảng khái từ chối mọi lời chiêu dụ đầu hàng, giữ vững khí tiết đến cùng.

Ngày 19 tháng 5 năm 1875 (15 tháng 4 năm Ất Hợi), Nguyễn Hữu Huân bị Pháp xử chém ngay tại quê nhà để răn đe dân chúng. Tương truyền trước khi ra pháp trường ông đã ứng khẩu bài thơ tự điếu mình, trong đó có hai câu được truyền tụng: "Việc lớn không thành, báo chúa cũng đành liều một chết / Lòng ngay khó tỏ, miệng đời luống để luận trăm năm". Ông để lại một số bài thơ chữ Hán và Nôm sáng tác trong thời gian chiến đấu và tù đày như "Mang gông", "Tặng vợ", "Tự thuật", được xem là tiếng nói của một sĩ phu-nghĩa quân dùng văn chương để bày tỏ chí khí chứ không theo đuổi nghiệp văn chuyên nghiệp. Ông được xếp cùng nhóm các nhà thơ yêu nước Nam Kỳ thời kháng Pháp như Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị, Bùi Hữu Nghĩa, Nguyễn Thông. Ngày nay đền thờ và mộ ông tại Hòa Tịnh, Chợ Gạo được công nhận di tích lịch sử quốc gia, tên ông được đặt cho nhiều trường học và đường phố ở Nam Bộ.