Phan Bội Châu

Phan Bội Châu (1867–1940), tên thật Phan Văn San, biệt hiệu Sào Nam, là nhà cách mạng, nhà văn, nhà thơ và lãnh tụ phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ 20. Ông sinh tại làng Đan Nhiễm, huyện Nam Đàn, Nghệ An, trong một gia đình nhà nho. Thông minh từ nhỏ, năm 17 tuổi đã viết hịch chống Pháp; năm 1900 đỗ đầu (Giải nguyên) kỳ thi Hương trường Nghệ An.

Năm 1904 ông cùng các đồng chí thành lập Duy Tân hội, tôn Cường Để làm minh chủ. Năm 1905 ông sang Nhật Bản, khởi xướng phong trào Đông Du, đưa khoảng 200 thanh niên Việt Nam sang Nhật học tập. Đến năm 1909, phong trào Đông Du bị giải tán. Năm 1912, tại Quảng Đông, ông thành lập Việt Nam Quang phục Hội, chuyển hướng từ quân chủ sang dân chủ cộng hòa.

Chủ trương của Phan Bội Châu là bạo động vũ trang và dựa vào ngoại viện để đánh đuổi Pháp — khác hẳn đường lối cải cách ôn hòa của người cùng thời, cùng chí hướng là Phan Châu Trinh. Hai cụ Phan tiêu biểu cho hai khuynh hướng lớn của phong trào yêu nước đầu thế kỷ 20.

Ngày 30 tháng 6 năm 1925, ông bị mật thám Pháp bắt cóc tại Thượng Hải, đưa về nước. Trước làn sóng phản đối của nhân dân, Pháp buộc phải đưa ông về an trí tại Huế. Suốt 15 năm cuối đời, ông sống với tên gọi 'Ông già Bến Ngự', tiếp tục viết sách, làm thơ cổ vũ lòng yêu nước. Ông để lại di sản đồ sộ như 'Việt Nam vong quốc sử', 'Hải ngoại huyết thư', 'Ngục trung thư' — ngọn cờ đầu của dòng văn học yêu nước cách mạng.