Nguyễn Hữu Tiến

Nguyễn Hữu Tiến sinh năm 1875 tại làng Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, tỉnh Hà Đông, nay thuộc Bắc Từ Liêm, Hà Nội, một trong những làng khoa bảng nổi tiếng đất Thăng Long. Ông là cháu nội của Nguyễn Hữu Tạo, người đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1844, xuất thân trong một gia đình Nho học lâu đời nên được hấp thụ nền tảng Hán học vững chắc ngay từ nhỏ. Ông lấy hiệu là Đông Châu, bút danh gắn liền với sự nghiệp trước tác của mình. Cần phân biệt ông với một Nguyễn Hữu Tiến khác cùng thời đại sau này, là nhà cách mạng tham gia phác thảo lá cờ đỏ sao vàng, không liên quan đến nhân vật học giả này.

Buổi đầu sự nghiệp, Nguyễn Hữu Tiến làm phiên dịch cho nhà in Đông Kinh ấn quán ở Hà Nội, nơi ông có dịp tiếp xúc với công việc chuyển ngữ và xuất bản sách vở bằng chữ quốc ngữ. Năm 1916, ông soạn vở tuồng "Đông A song phụng". Đến năm 1917, ông công bố "Giai nhân di mặc", công trình biên khảo đầu tiên tập hợp có hệ thống sự tích và thơ của nữ sĩ Hồ Xuân Hương, do Đông Kinh ấn quán ấn hành tại Hà Nội. Đây là một trong những nguồn tư liệu sớm nhất và có ảnh hưởng sâu rộng nhất định hình cách hậu thế biết đến cuộc đời và sự nghiệp thơ ca của Hồ Xuân Hương, dù giới nghiên cứu sau này có tranh luận về mức độ xác thực của một số chi tiết tiểu sử trong sách.

Cũng năm 1917, Nguyễn Hữu Tiến gia nhập Ban biên tập tạp chí Nam Phong ngay từ số đầu, cùng với Phạm Quỳnh, Nguyễn Bá Trác, Dương Bá Trạc, Nguyễn Bá Học, Phan Khôi, Tản Đà, Hoàng Tích Chu và Nguyễn Mạnh Bổng. Ông gắn bó với Nam Phong suốt 17 năm cho đến khi tạp chí đình bản năm 1934, chuyên khảo cứu, biên soạn và dịch thuật về lịch sử, địa lý, phong tục, luân lý, tôn giáo và văn chương của Việt Nam và Trung Hoa. Phần lớn công trình của ông đăng nhiều kỳ trên Nam Phong trước khi được tập hợp in thành sách riêng. Ông là một trong những người đầu tiên có công sưu tầm, tuyển chọn và công bố thơ văn cổ Việt Nam trên báo chí quốc ngữ, tiêu biểu là bộ "Cổ xúy nguyên âm" giảng về luật thơ cổ kèm một trăm bài thơ mẫu, đăng nhiều kỳ trên Nam Phong từ khoảng 1916-1918. Năm 1925, ông cùng Lê Thành Ý biên soạn "Việt văn hợp tuyển giảng nghĩa", một trong những tuyển tập văn học Việt Nam có chú giải sớm nhất dùng cho việc giảng dạy.

Về mảng Hán học, từ 1924 đến 1931 ông dịch và giải nghĩa "Mạnh Tử quốc văn giải thích" đăng dài kỳ trên Nam Phong, giúp phổ biến kinh điển Nho gia đến độc giả quốc ngữ không còn thông thạo chữ Hán. Từ 1931 đến 1933, ông cùng đồng nghiệp Nguyễn Đôn Phục (hiệu Tùng Vân) tiếp tục dịch giải "Luận ngữ quốc văn giải thích". Đóng góp được nhắc đến nhiều nhất của ông với văn học cổ điển Việt Nam là bản dịch quốc ngữ "Vũ trung tùy bút" của Phạm Đình Hổ, đăng trên Nam Phong các năm 1927-1928, đưa tập tùy bút chữ Hán cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19 này đến với đông đảo độc giả hiện đại lần đầu tiên.

Sau khi Nam Phong đình bản năm 1934, thông tin về hoạt động của ông trong những năm cuối đời khá thưa thớt trong tư liệu hiện có. Ông mất năm 1941 tại Hà Nội, thọ 66 tuổi. Cùng với những người như Nguyễn Đôn Phục, Nguyễn Hữu Tiến được nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Xuyên xem là một trong những cây bút biên khảo chủ lực làm nên diện mạo học thuật của Nam Phong tạp chí.