Hồ Xuân Hương

Hồ Xuân Hương (1772–1822) là nữ sĩ tài hoa và độc đáo bậc nhất của văn học trung đại Việt Nam, được nhà thơ Xuân Diệu tôn vinh là 'Bà chúa thơ Nôm'. Theo các tài liệu, quê gốc của bà ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An; cha bà là Hồ Phi Diễn (hoặc theo thuyết khác là Hồ Sĩ Danh). Bà lớn lên ở Cổ Nguyệt đường gần Hồ Tây, Thăng Long.

Cuộc đời riêng của Hồ Xuân Hương nhiều truân chuyên, lận đận về đường tình duyên. Bà từng làm lẽ ông Tổng Cóc (Nguyễn Bình Kình), rồi sau lại làm lẽ ông Phủ Vĩnh Tường (Phạm Viết Ngạn) – cuộc hôn nhân chỉ kéo dài 27 tháng thì chồng mất. Những bi kịch 'kiếp lấy chồng chung', góa bụa và thân phận người phụ nữ trong xã hội phong kiến đã in đậm vào thơ bà.

Thơ Hồ Xuân Hương chủ yếu là thơ Nôm Đường luật, với đặc trưng 'thanh thanh tục tục' – vừa thanh nhã vừa dân dã táo bạo, phá vỡ những khuôn khổ gò bó của thi pháp Nho giáo chính thống. Bà để lại nhiều bài thơ Nôm nổi tiếng như 'Bánh trôi nước', 'Tự tình', cùng tập 'Lưu hương ký' gồm thơ chữ Hán và chữ Nôm.

Thơ bà là tiếng nói mạnh mẽ bênh vực, đề cao và bày tỏ khát vọng hạnh phúc, quyền sống của người phụ nữ, đồng thời châm biếm sâu cay thói đạo đức giả của vua quan, sư sãi, hiền nhân quân tử. Bà mất khoảng năm 1822 ở Thăng Long. Năm 2021, UNESCO đã vinh danh Hồ Xuân Hương là Danh nhân văn hóa thế giới.