Đào Trinh Nhất

Đào Trinh Nhất sinh năm 1900 tại Huế trong một gia đình khoa bảng gốc Thái Bình. Cha ông là Phó bảng Đào Nguyên Phổ, người đỗ đầu khoa thi năm 1898, từng làm báo ở Đại Nam đồng văn nhật báo, chủ bút Đại Việt tân báo (1905) rồi Đăng Cổ Tùng Báo (1907) - tờ báo mà ông phụ trách phần chữ Hán còn Nguyễn Văn Vĩnh phụ trách phần quốc ngữ - đồng thời là một trong những người sáng lập phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục. Chính cái nôi báo chí và duy tân của gia đình đã đặt nền cho con đường cầm bút của Đào Trinh Nhất sau này. Ông học chữ Hán từ nhỏ ở quê, sau đó ra Hà Nội học chữ Pháp và chữ quốc ngữ. Ông lập gia đình với bà Lương Thị Hòa, con gái nhà cách mạng Lương Ngọc Quyến (người cầm đầu cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên 1917) và là cháu nội chí sĩ Lương Văn Can, Thục trưởng Đông Kinh Nghĩa Thục - mối quan hệ hôn nhân gắn ông sâu hơn nữa với giới chí sĩ Duy Tân.

Sự nghiệp báo chí của Đào Trinh Nhất trải dài khoảng ba mươi năm (1921-1951) qua cả ba miền. Giai đoạn đầu (1921-1925) ông viết cho Hữu Thanh tạp chí và Thực nghiệp dân báo ở Hà Nội. Năm 1927 ông vào Sài Gòn lập nghiệp báo, cộng tác với Phụ Nữ Tân Văn, Công Luận, Thần Chung, Tân Văn... Năm 1929 ông là một trong những cây bút chủ lực buổi đầu của Phụ Nữ Tân Văn (số ra mắt 2-5-1929), tòa soạn quy tụ nhiều tên tuổi như Phan Khôi, Tản Đà, Hồ Biểu Chánh, Trịnh Đình Thảo, Bùi Thế Mỹ. Từ 1930-1931 ông làm chủ bút Đuốc Nhà Nam (Flambeau d'Annam). Ngày 25-7-1939 ông bị chính quyền thuộc địa đày ra Bắc; tại Hà Nội ông tiếp tục viết cho Trung Bắc Chủ Nhật, Nước Nam, đồng thời tự đứng ra làm báo Mai. Sau 1945 ông trở lại Sài Gòn, viết cho Ngày Mới, Việt Thanh, Cải Tạo, Ánh Sáng, Sài Gòn Mới, Dân Thanh, ký nhiều bút danh: Nam Chúc, Viên Nạp, Hậu Đình, Tinh Vệ, Bất Nghị, Vô Nhị, Hồng Phong, Anh Đào, Quán Chi, cô Phạm Vân Anh, XYZ...

Về sáng tác, Đào Trinh Nhất nổi tiếng nhất với thể loại tiểu sử và biên khảo lịch sử cận đại, viết nghiêm túc, công phu, được đồng nghiệp đánh giá là người 'cẩn trọng, chung thủy với bạn bè'. Tác phẩm được nhắc đến nhiều nhất là Ngục trung thư (Đời cách mạng Phan Bội Châu), Mai Lĩnh xuất bản tại Hà Nội năm 1938 và Tân Việt tái bản tại Sài Gòn năm 1950 - một trong những cuốn tiểu sử quốc ngữ đầu tiên và có ảnh hưởng nhất về Phan Bội Châu. Ông còn viết Phan Đình Phùng (1936), Việt sử giai thoại (1934), khảo cứu về Đông Kinh Nghĩa Thục (1937, dựa theo lời kể của Nguyễn Quyền) và Lương Ngọc Quyến và cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên 1917 (1946) - tác phẩm mà giới nghiên cứu ghi nhận 'nhờ Đào Trinh Nhất mà hình ảnh Lương Ngọc Quyến còn được lưu lại mạnh mẽ về sau'. Ở mảng tiểu thuyết lịch sử, Cô Tư Hồng (đăng nhiều kỳ 1940-1941, in sách 1941) được giới phê bình xếp ngang với Tiêu Sơn Tráng Sĩ của Khái Hưng, xem là một trong hai tiểu thuyết lịch sử xuất sắc nhất giai đoạn. Ông cũng dịch Liêu Trai Chí Dị của Bồ Tùng Linh và có khuynh hướng bài trừ mê tín, không mấy thiện cảm với ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa cũ.

Một nhà nghiên cứu hiện đại (blog Nhị Linh) từng đề xuất xếp Đào Trinh Nhất cùng Trần Trọng Kim, Phan Khôi, Phan Văn Hùm thành nhóm 'Kim Khôi Nhất Hùm' - đại diện cho một thế hệ trí thức - nhà báo mới, để đối sánh với nhóm 'Vĩnh Quỳnh Tố Tốn' của thế hệ trước. Đào Trinh Nhất qua đời ngày 23-11-1951 tại một căn nhà nhỏ ở xóm Hòa Hưng, Sài Gòn, thọ 52 tuổi, được an táng tại nghĩa trang Hòa Hưng, khép lại ba mươi năm cầm bút không ngừng nghỉ qua cả thời Pháp thuộc lẫn những năm đầu hậu Cách mạng tháng Tám.