Đặng Trần Côn

Đặng Trần Côn sinh khoảng năm 1705 tại làng Nhân Mục, huyện Thanh Trì, trấn Sơn Nam xưa, nay thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội. Cần nói rõ: cả năm sinh lẫn năm mất của ông đều không có sử liệu ghi chép chắc chắn, giới nghiên cứu chỉ ước đoán ông sinh trong khoảng 1705–1720 và mất khoảng năm 1745, tức thọ chưa đầy trung niên, dưới thời Lê Trung Hưng, khi chúa Trịnh nắm thực quyền triều chính.

Từ nhỏ Đặng Trần Côn đã nổi tiếng thông minh, ham học, có sức đọc và sức nhớ khác thường. Giai thoại dân gian kể rằng vì lệnh cấm đốt lửa ban đêm trong kinh thành Thăng Long do lo hỏa hoạn, ông phải đào hầm dưới nền nhà để thắp đèn đọc sách không bị phát hiện — hình ảnh trở thành biểu tượng cho tinh thần khổ học của ông. Ông thi đỗ Hương cống nhưng nhiều lần hỏng thi Hội, không đạt được học vị cao hơn để tiến thân bằng con đường khoa bảng chính thống, đó là một trong những nguyên do khiến sự nghiệp quan trường của ông khá lận đận và ít được sử sách ghi chép chi tiết.

Về quan lộ, các nguồn ghi nhận ông từng làm chức huấn đạo tại một trường phủ, sau được bổ làm tri huyện Thanh Oai, rồi thăng chức Ngự sử đài chiếu khám. Tuy nhiên đây đều là các chức quan nhỏ, không tương xứng với tài văn chương lỗi lạc của ông. Về cuối đời, có tư liệu cho rằng ông lui về dạy học tư tại quê nhà. Do sử liệu về đời tư và hoạn lộ của Đặng Trần Côn rất hạn chế, phần lớn những gì hậu thế biết về ông đến từ vài dòng ghi chép rời rạc và giai thoại truyền miệng, không có tiểu sử chính thống nào đầy đủ.

Đặng Trần Côn được nhớ đến gần như tuyệt đối nhờ một tác phẩm duy nhất: Chinh phụ ngâm, viết bằng chữ Hán theo thể trường đoản cú, ra đời vào khoảng năm 1741. Đây là giai đoạn cung đình Lê - Trịnh khủng hoảng trầm trọng, chúa Trịnh Giang rồi Trịnh Doanh nối nhau cầm quyền giữa lúc triều đình mục ruỗng, thiên tai mất mùa liên miên ở Đàng Ngoài. Khởi nghĩa nông dân Đàng Ngoài (1739-1769) bùng lên khắp nơi quanh kinh thành Thăng Long, buộc triều đình liên tục điều quân trấn áp các cuộc nổi dậy của Nguyễn Cừ, Nguyễn Tuyển, Nguyễn Hữu Cầu, Nguyễn Danh Phương... Việc trưng binh, bắt lính tràn lan đã đẩy vô số gia đình vào cảnh vợ xa chồng, cha mẹ xa con. Cảm thời thế loạn ly ấy, Đặng Trần Côn viết Chinh phụ ngâm để nói lên tiếng lòng người chinh phụ mòn mỏi ngóng chồng nơi chinh chiến, mang âm hưởng phản chiến sâu sắc hiếm có trong văn học trung đại.

Nguyên tác chữ Hán của ông ngay khi ra đời đã gây tiếng vang lớn trong giới nho sĩ đương thời, được nhiều người tìm dịch sang chữ Nôm để phổ biến rộng rãi hơn, trong đó có bản của Đoàn Thị Điểm và bản của Phan Huy Ích. Bản diễn Nôm được lưu truyền rộng rãi nhất, viết theo thể song thất lục bát, từ lâu vẫn được dân gian quen gọi là "bản dịch của Đoàn Thị Điểm", dù giới nghiên cứu văn bản học hiện đại còn nhiều tranh cãi chưa ngã ngũ về việc dịch giả đích thực của bản này là Đoàn Thị Điểm hay Phan Huy Ích.

Di sản lớn nhất của Đặng Trần Côn nằm ở việc ông đã khai sinh ra kiệt tác mở đầu cho dòng "ngâm khúc" trong văn học Việt Nam trung đại, đặt nền móng nghệ thuật cho thể song thất lục bát chữ Nôm sau này, ảnh hưởng tới nhiều tác phẩm ngâm khúc và truyện thơ Nôm ra đời sau đó. Dù cuộc đời riêng của ông gần như chìm khuất trong sương mù sử liệu, tên tuổi Đặng Trần Côn vẫn sống mãi qua áng văn chương phản chiến bất hủ ấy.