Mùa đông năm 1986 đến sớm hơn mọi năm — hoặc ít nhất là Mẫn cảm thấy vậy.

Gió bấc rít qua khe cửa sổ xưởng cơ khí, luồn vào cổ áo bông đã sờn chỉ, cứa từng nhát lạnh vào da thịt. Mẫn ngồi bên máy tiện, tay vẫn làm đúng động tác quen thuộc sau ba tháng — xiết ốc vít, điều chỉnh góc cắt, nghe tiếng kim loại bào đều đặn — nhưng tai thì đang dỏng lên nghe câu chuyện phía bàn kế.

Anh Hùng, thợ cả của tổ, đang ghé sát tai chú Bảo nói thứ gì đó. Giọng thì thào nhưng xưởng ồn, nên lọt ra từng mảnh:

"...nghe nói Đại hội sắp họp tháng mười hai..."

"...đổi mới gì đó, kinh tế thị trường..."

"...bịa đặt hết. Mấy ông hay bịa..."

Mẫn bấm nút dừng máy. Cái cớ để tảng lờ là để kiểm tra mẫu gia công, nhưng thực ra anh cần nghe cho rõ hơn.

Anh Hùng — tứ tuần, mặt chữ điền, lông mày rậm đến mức có thể cắt làm bàn chải — đang xua tay:

"Đổi Mới với Đổi Dại gì. Bao nhiêu năm nay nghe hứa hẹn rồi, có thấy gì đâu. Tem phiếu vẫn thế, mậu dịch vẫn thế. Cái cân móc hàng thịt chỗ mậu dịch quận mình vẫn thiếu hai lạng mỗi cân, chú Bảo không nói tôi biết à?"

Chú Bảo — người đàn ông gầy gò, tóc lốm đốm muối tiêu, chuyên viên kỹ thuật lâu năm nhất tổ — chậm rãi đặt tẩu thuốc xuống:

"Thì cũng phải cẩn thận. Không phải tôi tin, nhưng... lần này khác đấy, anh Hùng ạ. Người ta nói là từ trên xuống, không phải tin vỉa hè."

"Từ trên xuống mà không phải vỉa hè?" Anh Hùng phì cười. "Chú nói như thể hai cái đó khác nhau."

Cả tổ cười. Mẫn cũng khẽ cười, nhưng trong lòng lại có cái gì đó siết chặt.

Anh biết. Anh biết chính xác.

Tháng mười hai năm 1986, Đại hội Đảng lần thứ VI sẽ khai mạc và thông qua đường lối Đổi Mới — mở cửa kinh tế, xóa bỏ cơ chế bao cấp, thừa nhận kinh tế nhiều thành phần. Trong sách giáo khoa lịch sử của con cái thế hệ anh, đây là cột mốc bước ngoặt, là thứ được gạch chân và in đậm. Trong Wikipedia anh đọc lúc còn ở năm 2024, bài viết về Đổi Mới dài đến mức anh chưa bao giờ đọc hết.

Nhưng những người đang ngồi trong xưởng này — họ không biết. Họ chỉ có tin đồn, thận trọng, hoài nghi, và gió bấc lùa qua vách tôn.

"Anh Mẫn nghĩ sao?"

Mẫn giật mình. Linh — cô kỹ thuật viên hai mươi hai tuổi, tóc tết hai bím, nụ cười hay nhìn thẳng vào mắt người ta theo cái cách khiến anh không biết nhìn đi đâu — đang đứng sát bên máy tiện của anh tự bao giờ, mắt trong veo chờ câu trả lời.

"Đổi Mới ấy," Linh nói thêm. "Anh từ Sài Gòn ra, nghe khác không?"

Mẫn nhìn cô. Rồi nhìn anh Hùng đang chống tay vào hông chờ xem anh nói gì. Rồi nhìn chú Bảo đang khẽ gật đầu như khuyến khích.

Anh không thể nói: Tôi biết chắc sẽ xảy ra vì tôi đọc trong sách sử.

Anh không thể nói: Ba mươi tám năm nữa, cái quyết định tháng mười hai năm nay sẽ biến Việt Nam thành nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.

Anh cũng không thể nói: Cái điện thoại trong túi anh ở năm 2024 có giá trị hơn tổng lương của cả tổ này trong hai năm.

Anh chỉ nói:

"Em nghĩ... sẽ tốt hơn."

Câu trả lời ngắn đến mức cả tổ im lặng nhìn anh.

"Thế thôi à?" Anh Hùng nhíu mày.

"Thế thôi," Mẫn gật. "Em không giỏi chính trị. Nhưng em nghĩ người ta cũng phải thay đổi thôi, không thể mãi như này được."

Chú Bảo gật đầu chậm rãi, kiểu gật của người không đồng ý hoàn toàn nhưng cũng không phản đối: "Câu đó thì đúng."

Anh Hùng vẫn không thỏa mãn: "Thay đổi thì thay đổi kiểu gì? Lại vẽ ra kế hoạch mới, chỉ tiêu mới, rồi lại hô khẩu hiệu—"

Chuông hết ca vang lên. Cuộc tranh luận chết yểu giữa chừng như mọi cuộc tranh luận trong xưởng — không có kết luận, chỉ tan vào tiếng người xô ghế, tiếng guốc gỗ lạch cạch trên nền xi măng, tiếng ho khan của ai đó đã hút thuốc rê quá nhiều.

Nhưng buổi chiều hôm đó, khi Mẫn ra cổng xí nghiệp để về trọ, anh dừng lại.

Phiên chợ tự phát ngoài cổng xí nghiệp không phải lần đầu anh thấy — nó vẫn họp mỗi chiều, khoảng hai mươi ba chục người bày hàng trên tấm nilông hoặc rổ mây, bán rau cải, khoai lang, vài ba con gà còi. Nhưng hôm nay khác.

Hôm nay, chợ đông gấp đôi.

Người ta xếp hàng hai bên vệ đường, tràn cả ra lòng đường đất. Mẫn đứng sững ở cổng, nhìn. Anh Hùng đi sau đụng vào lưng anh:

"Ơ, đứng làm gì đó? Đi nào."

"Hôm nay đông khác thường," Mẫn nói.

Anh Hùng liếc qua, rồi thở dài theo kiểu người đã thấy quá nhiều thứ không đáng ngạc nhiên: "Ừ thì đông. Cuối năm mà. Thôi đi."

Nhưng Mẫn không đi. Anh đứng nhìn.

Không phải chỉ rau dưa nữa. Góc bên trái, một người đàn ông trung tuổi đội nón cối bày ra mấy chiếc đồng hồ — không hẳn là đồng hồ mới, nhưng được lau bóng và đặt trên tấm vải nhung đỏ như thể đang bán hàng hiệu. Người xúm lại xem, người hỏi giá, người lắc đầu, người móc túi trả.

Cạnh đó, một bà già bán xà phòng Camay — hàng ngoại, không có trong mậu dịch, không rõ từ đâu ra — giá cao gấp ba lần giá quy định nhưng vẫn có người mua.

Một cô gái chừng mười lăm tuổi bán bánh mì không — loại bánh mì dài nướng vàng ruộm, thơm mùi lúa mì hiếm hoi — giá tự thỏa thuận, không niêm yết.

Một ông già ngồi xổm bán pin con thỏ, bán kim chỉ, bán lạc rang húng lìu gói trong tờ báo Nhân Dân cũ.

Mẫn đứng giữa tất cả những điều đó và cảm thấy một điều gì đó trong ngực — không hẳn là xúc động, không hẳn là vui, mà là cái cảm giác kỳ lạ của người đang đứng nhìn lịch sử đang xảy ra mà không ai xung quanh biết rằng đây là lịch sử.

Đây là mầm.

Đây là cái mầm mà ba mươi tám năm sau sẽ thành cây đa cây đề. Những người bán hàng này, những giao dịch ngoài kế hoạch nhà nước này, những chiếc đồng hồ và bánh mì và xà phòng Camay này — chúng đang đi ngược lại mọi quy định, mọi nghị quyết, mọi tem phiếu định lượng. Và chúng tồn tại.

Không phải vì ai cho phép. Mà vì nhu cầu không thể nén mãi được.

"Anh kỹ sư!" Có tiếng gọi. Mẫn quay lại — bà Thược, người bán rau quen, đang vẫy. "Anh mua rau muống không? Hôm nay tươi lắm, vừa gánh từ Tứ Liên xuống."

Mẫn bước lại. Rau muống đúng là tươi, lá còn ướt sương. Giá bà Thược hỏi cao hơn mậu dịch một rưỡi lần.

"Đắt vậy bà?" anh hỏi, không phải vì tiếc tiền mà vì muốn nghe câu trả lời.

Bà Thược nhìn anh với cái nhìn của người đã giải thích điều này vạn lần: "Thì đắt mới bán được anh ơi. Mậu dịch rẻ nhưng mà có bao giờ có hàng đâu. Tôi đắt nhưng anh mua được ngay, anh còn chọn được, anh thấy hàng trước mắt. Cái đó giá trị hơn chứ."

Mẫn nhìn bà già. Bà không biết kinh tế học. Bà không biết Adam Smith. Bà không biết khái niệm thị trường và cung cầu và giá cả cân bằng. Nhưng bà vừa giải thích ngắn gọn và chính xác hơn nhiều giáo sư anh từng học.

Anh móc túi. Mua rau.

Trên đường về, Mẫn đi chậm hơn thường lệ. Gió bấc vẫn rít nhưng anh không để ý nữa.

Anh nghĩ về buổi sáng, về câu hỏi của Linh, về câu trả lời ngắn ngủn của mình: Em nghĩ sẽ tốt hơn.

Câu đó là câu dễ nhất và khó nhất anh có thể nói. Dễ vì nó đúng — anh biết chắc sẽ tốt hơn, có số liệu, có bằng chứng lịch sử trong đầu. Khó vì anh không thể giải thích vì sao mình chắc như thế, không thể chứng minh, không thể chia sẻ cái trọng lượng của sự chắc chắn đó mà không nghe như thằng điên.

Trong ba tháng sống ở năm 1986, anh đã học được một điều: kiến thức về tương lai không phải là sức mạnh. Nó là gánh nặng. Anh biết cái gì sắp đến, nhưng không thể thay đổi tiến trình, không thể tắt tắt bớt phần đau của những người xung quanh trong giai đoạn chuyển tiếp còn kéo dài nhiều năm. Anh chỉ có thể đứng nhìn.

Như đứng nhìn cái chợ tự phát buổi chiều nay.

Nhưng có một điều anh nhận ra, một điều mà mấy tháng sống trong này mới dần hiểu ra: lịch sử không phải do các đại hội tạo ra. Đại hội chỉ là cái thời điểm người ta chính thức gật đầu thừa nhận những gì đã đang xảy ra ở dưới này, trên những tấm nilông ngoài cổng xí nghiệp, trong những giao dịch thì thầm giữa bà Thược và anh kỹ sư trọ nhà bà Mận.

Cái chợ buổi chiều đó — nó không chờ đến tháng mười hai.

Nó đã bắt đầu từ lâu rồi.

Mẫn bước qua con hẻm quen, vào cổng nhà trọ, leo lên gác xép. Bó rau muống vẫn còn ướt trên tay. Trời đã nhá nhem. Dưới bếp, bà Mận đang nổi lửa, mùi khói than tổ ong bay lên, quen thuộc và cổ xưa và ấm áp theo một cách mà không có lò vi sóng nào năm 2024 có thể sánh được.

Anh ngồi xuống bậu cửa sổ, nhìn ra con phố Hà Nội nhập nhoạng tối, những ngọn đèn vàng leo lét sau những khung cửa sổ, tiếng rao hàng xa xa, tiếng còi xe đạp, tiếng trẻ con chơi ngoài sân.

Tháng mười hai sắp đến.

Đổi Mới sắp đến.

Những người trong xưởng cơ khí đó — anh Hùng không tin, chú Bảo thận trọng, Linh hỏi với đôi mắt trong veo — họ không biết rằng cuộc sống của họ sắp rẽ sang một con đường mới. Không phải ngay lập tức, không phải không đau, không phải hoàn hảo. Nhưng sẽ khác.

Mẫn nhìn bó rau muống trong tay, nhớ khuôn mặt bà Thược, nhớ câu bà nói về cái giá trị của việc thấy hàng trước mắt.

Câu đó — anh nói với Linh, nhưng thật ra anh cũng đang nói với chính mình, để nhắc mình rằng cái gánh nặng biết trước không phải là thứ duy nhất anh mang. Anh còn mang cái điều bình thường hơn, đơn giản hơn: niềm tin rằng con người — bà Thược, chú Bảo, anh Hùng, Linh, bà Mận đang thổi lửa bếp dưới kia — họ sẽ tìm ra đường.

Họ đã tìm ra, trước khi có ai cho phép.

Cái chợ tự phát buổi chiều nay là bằng chứng.

Từ dưới bếp vọng lên tiếng bà Mận: "Anh Mẫn ơi, xuống ăn cơm thôi!"

Mẫn đứng dậy, bó rau muống trên tay, bước xuống cầu thang gỗ삐 kẽo kẹt từng bước một.

Đêm nay Hà Nội lạnh. Nhưng bếp lửa dưới kia vẫn đang cháy —