Tiếng gõ cửa lần này không giống mọi hôm.

Thường thì bà Lân gõ ba tiếng, dứt khoát, kiểu người đòi tiền thuê nhà không cần phải xin lỗi. Hoặc thằng Tuấn hàng xóm gõ bằng móng tay, luyến láy như mời nhau đánh cờ tướng. Nhưng cái gõ cửa sáng hôm nay — vào lúc Mẫn đang nấu nước pha mì gói bằng cách đun cái ấm nhôm méo trên bếp dầu hỏa — nhỏ và rụt rè đến mức anh tưởng là mèo.

Anh mở cửa. Bé Thảo, con gái ông Khải, đứng ở đó. Mắt đỏ hoe.

"Anh Mẫn ơi, bố em bị ốm. Em không biết làm thế nào."

Mẫn mặc nguyên đôi dép lê, xách ấm nước — vừa sôi, còn bốc khói — đi thẳng sang phòng ông Khải ở cuối hành lang.

Ông Khải nằm co ro trên cái giường cá nhân ọp ẹp, đắp hai cái chăn bông bạc màu chồng lên nhau mà vẫn run. Gương mặt ông đỏ bừng, môi khô nứt nẻ. Nhiệt kế thủy ngân cắm dưới nách chỉ 39,7 độ — Thảo nhìn vào, run tay cầm không vững.

"Cái này đọc thế nào hả anh?"

Mẫn cầm nhiệt kế lên, nheo mắt đọc vạch thủy ngân ánh lên dưới ánh đèn bóng vàng 40W. Trong đầu anh thoáng nghĩ: giờ này ở năm 2024, anh sẽ bấm ngay Google "sốt 39.7 có cần nhập viện không." Nhưng Google chưa được sinh ra. Internet chưa được sinh ra. Cái smartphone trong túi anh — à không, không có smartphone — cũng chưa được ai nghĩ tới.

"Sốt cao," anh nói gọn. "Đi mua thuốc hạ sốt đi em. Paracetamol. Nhà thuốc đầu phố còn bán không?"

Thảo gật đầu rồi chạy ra. Bé gái mười ba tuổi, tóc tết hai bím, đôi dép nhựa Tiền Phong quét sàn gạch men cũ khi chạy tạo ra tiếng soàn soạt vang xuống cầu thang.

Mẫn kéo cái ghế đẩu gỗ lại ngồi cạnh giường. Lần đầu tiên anh nhìn kỹ căn phòng này.

Phòng ông Khải rộng hơn phòng anh thuê, nhưng cảm giác lại chật hơn vì sách.

Sách ở khắp nơi. Nhưng không phải cái kiểu nhà lộn xộn chồng sách đống sách vô tổ chức — mà là một hệ thống có trật tự riêng của nó, như hệ thống đó chỉ ông Khải hiểu được. Một bức tường phía Đông là giá sách tự đóng bằng gỗ thông, chia làm năm tầng, từ sàn lên gần tới trần nhà. Mẫn ước chừng hai trăm cuốn, có khi nhiều hơn.

Anh đứng dậy, không nhịn được, bước lại nhìn.

Toán học. Nhiều đến không ngờ — "Giải tích hàm" của Kolmogorov bản dịch tiếng Nga in tại Hà Nội năm 1973, gáy chữ đã mờ. "Phương trình vi phân" của ai đó anh không nhận ra tên. Một cuốn mỏng dán nhãn tay bằng bút mực: "Bài tập xác suất thống kê — tự soạn." Chữ ông Khải, rõ ràng.

Rồi triết học. "Tư bản luận" bìa đỏ quen thuộc. "Lịch sử triết học phương Tây" dày đến mức gáy sách gần tách rời. Và — Mẫn dừng lại — một cuốn mỏng bọc giấy báo, tháo ra thì là "Discours de la méthode" của Descartes, bản tiếng Pháp, in tại Paris năm 1947. Giấy vàng, mép xờn, nhưng các trang còn nguyên vẹn.

Anh cầm cuốn Descartes lên, mở ra. Trong trang đầu, chữ viết tay bằng bút mực tím đã phai: "Nguyễn Văn Khải — Trường Sư phạm Đông Dương, 1952."

Năm 1952. Ông Khải học ở đây từ thời Pháp thuộc.

Mẫn nhìn ông già đang nằm run rẩy trên giường. Bảy mươi mấy tuổi, tóc bạc phơ, tay đồi mồi đang cầm cái mép chăn. Nhưng trước đó ông đã là ai? Một học sinh trường Tây, đọc Descartes bằng tiếng Pháp, rồi sống qua kháng chiến, qua hòa bình, qua cải cách ruộng đất, qua chiến tranh, qua bao cấp, giữ mãi cái tủ sách này qua từng cuộc chuyển nhà, từng đợt kiểm kê tài sản, từng lần người ta nhìn chéo vào người có sách Tây là có vấn đề về lập trường tư tưởng…

"Anh... anh Mẫn..."

Ông Khải mê sảng, mắt nhắm, nhưng môi mấp máy.

Mẫn để cuốn Descartes xuống, bước lại ngồi cạnh giường.

"Năm tám sáu... năm tám sáu sẽ khác..."

Ông Khải nói, giọng ông nhỏ như tiếng lá. Mẫn cúi sát xuống nghe.

"Họ sẽ phải thay đổi. Không thể không thay đổi nữa rồi. Tôi tính... tôi tính mãi... kinh tế bây giờ không thể tiếp tục như thế này được..."

Mẫn ngồi yên. Tim anh đập khác đi.

Năm 1986. Đại hội VI. Đổi Mới.

Anh biết điều đó như anh biết ngày sinh nhật của mình — đó là lịch sử, là sách giáo khoa, là bài học thuộc lòng. Nhưng đây là tháng Ba năm 1986. Đại hội VI chưa diễn ra. Từ "Đổi Mới" chưa được tuyên bố. Cả đất nước đang trong giai đoạn mà người ta biết cái gì đó đang rục rịch nhưng không ai dám gọi tên, như người ta cảm thấy mùi mưa trước khi mây đen ùn đến.

Và ông Khải — ông già bảy mươi mấy tuổi nằm sốt 39,7 độ này — ông đang tính toán điều đó trong đầu. Không phải bằng thông tin, không phải bằng nội tình, mà bằng cái tủ sách kia. Bằng toán học. Bằng triết học. Bằng Descartes mà ông đọc hồi còn trẻ và chưa bao giờ quên cách đặt câu hỏi.

"Giá lương tiền... lạm phát... cái mô hình hiện vật không ổn... không bao giờ ổn được với một nền kinh tế lớn..."

Ông nói tiếp, đứt quãng. Môi ông khô, Mẫn cầm cái khăn ướt — Thảo đã để sẵn đó — đặt lên trán ông.

"Họ sẽ phải thả ra. Thả giá. Thả người ta làm ăn. Không thể giữ mãi được..."

Mẫn cầm tay ông. Bàn tay ông Khải nhỏ, xương xẩu, da chùng xuống như giấy cũ. Nhưng vẫn ấm — ấm vì sốt, hay ấm vì sức sống, anh không phân biệt được.

"Ông ơi," anh nói khẽ. "Ông nói đúng. Họ sẽ thay đổi. Năm nay sẽ có thay đổi."

Ông Khải mở mắt một thoáng. Nhìn anh — nhìn thẳng vào mắt anh, cái nhìn tỉnh táo kỳ lạ giữa cơn mê sảng.

"Anh... biết không?"

Mẫn không trả lời. Chỉ siết nhẹ tay ông hơn.

Thảo về với gói thuốc hạ sốt và một hộp cam thảo ngậm họng. Mẫn pha nước ấm, nghiền viên thuốc — vì ông Khải không nuốt được viên nguyên — trộn vào nước, đỡ ông ngồi dậy uống từng ngụm nhỏ.

Cả buổi sáng hôm đó anh ngồi đó. Không về phòng. Không nghĩ đến việc phải làm gì tiếp theo để kiếm sống trong cái năm 1986 này. Không nghĩ đến chuyện bao giờ anh về được năm 2024, về được cái phòng trọ ở quận 7 với máy lạnh và WiFi và cái tủ lạnh bao giờ cũng có sữa tươi Vinamilk.

Anh chỉ ngồi đó và cầm tay ông già.

Lúc gần trưa, bà Lân từ dưới nhà đi lên — không phải để đòi tiền nhà mà mang theo bát cháo hành nóng và cái mặt bà nhăn nhó khác thường, kiểu nhăn nhó của người không quen dịu dàng nhưng đang cố.

"Khải ơi, ăn cháo đi anh. Cháo tôi nấu loãng cho dễ nuốt."

Ông Khải mở mắt, nhìn bà Lân, khẽ gật đầu.

"Cảm ơn... bà Lân..."

Bà Lân để bát cháo xuống bàn rồi lật đật đi ra, như bà sợ bị ai nhìn thấy mình đang tử tế.

Mẫn đỡ ông Khải ngồi lên, đút từng thìa cháo nhỏ. Ông ăn chậm, ho vài tiếng, nhưng ăn được. Thảo ngồi cuối giường nhìn, mắt em đỡ đỏ hơn.

Buổi chiều, ông Khải ngủ sâu hơn — giấc ngủ thật, không còn mê sảng. Nhiệt độ xuống còn 38,2 độ. Thảo thở phào rõ ràng đến mức cả căn phòng như nhẹ ra.

Mẫn không về ngay. Anh ngồi lại trên cái ghế đẩu, nhìn ông ngủ, rồi nhìn tủ sách.

Anh đứng dậy, lại gần, lần này đọc kỹ hơn. Có một tập giấy kẹp vào khe sách giữa hai cuốn toán học — giấy học sinh kẻ ô, chữ viết tay dày đặc. Mẫn rút ra một tờ, nhìn.

Bảng tính. Dài tay, không có máy tính. Ông Khải tính toán lạm phát, tính tốc độ mất giá của đồng tiền, so sánh giá gạo năm 1980 và năm 1985. Phía dưới là nhận xét viết bằng bút chì, vài chỗ gạch chân: "Tỉ lệ tăng giá bình quân 300%/năm — không thể bền vững. Mô hình tập trung bao cấp mất khả năng điều phối thực tế."

Mẫn đứng rất lâu cầm tờ giấy đó.

Trong đầu anh chạy qua cái ý nghĩ: ông Khải không có Google. Không có dữ liệu kinh tế vĩ mô cập nhật. Không có báo cáo GDP, không có chỉ số tiêu dùng CPI, không có gì ngoài cái tủ sách này và bộ não của một ông thầy toán già đã đọc Descartes từ hồi còn trai trẻ. Vậy mà ông nhìn thấy những gì mà cả một guồng máy vận hành theo quán tính vẫn chưa chịu nhìn nhận.

Điều đó không phải là trí thức thông thường. Điều đó là một thứ khác.

Mẫn đặt tờ giấy vào lại đúng chỗ cũ.

Lúc anh chuẩn bị về, ông Khải mở mắt, giọng ông yếu nhưng rõ hơn buổi sáng.

"Anh Mẫn... cảm ơn anh."

"Ông đừng khách khí. Hàng xóm mà."

"Anh ngồi cả ngày đây." Ông nhìn anh, chậm rãi. "Hôm nay... anh không bận việc gì à?"

Mẫn nghĩ. Có bận không? Về mặt kỹ thuật thì anh đang bận rất nhiều thứ: tìm cách kiếm tiền đủ trả thuê nhà, tìm hiểu xem cái xưởng sản xuất hàng thủ công ngoài Ô Chợ Dừa có nhận người vào làm không, nghĩ xem có cách nào dùng kiến thức năm 2024 để tồn tại ở năm 1986 mà không bị ai nghi ngờ không.

Nhưng tất cả những thứ đó, sáng hôm nay, anh không nghĩ đến một lần.

"Không bận gì," anh nói. "Hôm nay con không bận gì cả."

Con. Anh gọi ông bằng con mà không để ý, tự nhiên như thở.

Ông Khải cười. Nụ cười ông nhợt nhạt vì còn ốm, nhưng là nụ cười thật.

"Cái tủ sách đó..." ông nói, nhìn về phía bức tường sách. "Tôi giữ từ hồi còn trẻ. Người ta bảo tôi bán đi nhiều lần. Nói sách Tây là nguy hiểm, sách cũ là phản động. Tôi không bán. Chuyển nhà mấy lần, mỗi lần chuyển khổ sở vì sách nặng, bà nhà tôi cằn nhằn mãi..." Ông dừng lại, giọng chùng xuống. "Bà ấy mất năm bảy mươi chín rồi."

"Con biết," Mẫn khẽ nói. Thảo đã kể.

"Tôi cứ nghĩ giữ sách là giữ cái gì đó. Không biết là cái gì. Chỉ biết cần giữ." Ông nhìn anh, mắt ông sáng hơn một chút dù người vẫn còn đuối. "Anh ấy... anh nhìn vào sách tôi một lúc lâu. Anh thấy gì?"

Mẫn nghĩ một lúc trước khi trả lời.

"Con thấy một người không chịu ngừng nghĩ, dù không ai yêu cầu ông phải nghĩ."

Im lặng dài. Bên ngoài cửa sổ, tiếng xe đạp chuông keng keng từ ngoài phố vọng vào. Mùi cơm ai đó nấu từ tầng dưới bay lên, mùi gạo mới và hành phi thơm nức.

Ông Khải nhắm mắt, nhưng miệng ông cười.

"Ngủ đây," ông nói. "Mai khỏe rồi nói chuyện tiếp."

Mẫn đứng dậy, kéo chăn đắp lên vai ông, nhẹ tay như anh đã làm việc đó cả đời.

Anh ra đến cửa thì dừng lại, quay nhìn lần cuối. Ông Khải đã ngủ, thở đều. Bé Thảo ngồi làm bài tập dưới ngọn đèn con, cái bóng nhỏ của em in lên bức tường sách dài.

Anh đứng đó một lúc, không vội.

Và lần đầu tiên kể từ khi anh mở mắt ra trên cái gác xép này, anh không nghĩ đến năm 2024. Không nghĩ đến màn hình điện thoại, không nghĩ đến quán cà phê điều hòa, không nghĩ đến cuộc họp online sáng thứ Hai hay cái deadline dự án mà ông sếp gửi Slack lúc mười một giờ đêm.

Anh chỉ đứng đó và nghĩ: ngày mai phải đi mua thêm thuốc cho ông. Và hỏi bà Lân xem ông thường ăn gì khi ốm để Thảo nấu cho đúng.

Đó là tất cả những gì anh nghĩ.

Và kỳ lạ thay, cảm giác đó — không mảy may nặng nề, không chút hoang mang — nhẹ hơn bất cứ thứ gì anh từng mang trong người kể từ khi đến đây.