Người tới báo là thằng con út nhà ông Chuân, mười bốn tuổi, đạp xe từ xóm Trên sang, tay vẫn cầm cái đèn pin chưa tắt dù trời đã tang tảng.

Nó không gõ cổng. Nó dựng xe ngoài rào rồi đứng ở giữa ngõ gọi vào, hai tiếng, đúng cái giọng người ta dạy trẻ con dùng khi đi báo tin kiểu này, to vừa đủ, không hốt hoảng.

"Bà Rớt ơi. Bà Rớt ơi."

Bà Rớt đang nhóm bếp. Bà không hỏi lại câu nào, chỉ đặt cái que cời xuống, đứng dậy, đi ra tới cửa bếp.

"Cụ Trạc đi rồi bà ạ." Thằng bé nói. "Lúc gần bốn giờ. Bố cháu bảo cháu sang báo bà với cô Hoài."

Bà Rớt đứng ở khung cửa bếp chừng ba nhịp thở. Rồi bà quay vào, nhấc cái nồi nước đang đặt trên bếp xuống, dập bớt lửa bằng một gáo tro, lau tay vào vạt áo.

"Nói với bố mày là tao sang ngay." Bà nói. "Bảo nó đừng cho ai động vào cái chạn dưới bếp, để tao."

Rồi bà đi vào buồng thay áo. Tôi đứng giữa sân, chân trần, tay còn cầm cái bàn chải đánh răng, và tôi nghe rõ tiếng bà mở nắp hòm gỗ trong buồng, tiếng vải sột soạt, tiếng nắp hòm đậy lại. Không có tiếng nào khác.

Tôi mặc thêm áo khoác, đi theo bà sang.

Đường sang xóm Trên sáng hôm ấy có nhiều người đi hơn mọi ngày, và ai cũng đi cùng một hướng. Không ai chạy. Hai bà đi trước chúng tôi vừa đi vừa bàn xem nhà ai còn cái bạt to, năm ngoái cho mượn rồi chưa thấy trả. Chuyện của một buổi sáng có việc phải làm.

Sân nhà cụ Trạc đã đông. Người ta đang căng bạt, dựng mấy cái cột tre ở góc sân, kê bàn. Ông Chuân đứng ở giữa, chia việc, không cần ai bầu ông vào chỗ đó. Cháu trai cụ ngồi ở bậc thềm, mắt đỏ, tay cầm một tờ giấy ghi số điện thoại mấy người họ hàng dưới huyện, đang bấm máy từng số một.

Trong gian trong, cụ Trạc nằm trên phản, đã được đắp một tấm vải trắng. Người ta đã làm xong phần việc ấy trước khi tôi tới, mấy ông trong hội người cao tuổi, quen tay, không cần ai chỉ.

Bà Rớt vào, đứng ở đầu phản. Bà không khóc, không nói với cụ câu nào. Bà nhìn xuống một lúc, rồi quay sang cháu trai cụ.

"Mặc cho ông cái áo nâu trong hòm ấy." Bà nói. "Cái áo bông chật cổ, ông không chịu được cổ chật đâu."

Anh cháu gật, đi vào lấy. Không ai trong sân hỏi làm sao bà biết, kể cả những người đủ tuổi để nhớ rằng bốn mươi năm nay bà chưa từng bước qua cái cổng này cho tới cái hôm bà xách gói lá thuốc sang, hồi cụ mới ho.

Cả ngày hôm đó tôi làm những việc người ta giao. Rửa chén. Xếp ghế nhựa. Chạy xe ra thị trấn mua thêm hai cân chè với một tút thuốc lá để bày ra bàn tiếp khách. Bê nước. Cắt khăn tang, mấy chục cái, bằng cái kéo cùn của nhà, tay phồng lên một chỗ ở đốt ngón trỏ.

Và trong lúc làm những việc ấy thì chúng tới.

Cái đầu tiên tới lúc tôi đang xếp ghế, khoảng chín giờ sáng. Một chỗ trống mở ra trong đầu tôi, có bờ, có kích thước, kèm theo một động tác của cổ tay mà tôi không biết dùng để làm gì. Cái thứ hai tới ngay sau đó. Cái thứ ba lúc tôi đang bê chồng chén ra sân. Chúng tới rời rạc, rồi tới dày hơn, rồi tới cả cụm.

Tôi không mở sổ ra một lần nào trong cả ngày hôm ấy.

Đó là lần đầu tiên kể từ ngày xuống dốc Nghẹo tôi có một thứ để ghi mà không ghi. Tôi cứ để chúng tới, xếp chỗ của chúng ở đâu đó phía sau, và tôi bê tiếp chồng chén ra sân, vì sáng hôm ấy tôi đã hiểu ra một điều mà đêm bốn mươi từ chưa dạy được cho tôi: ghi kịp hay không ghi kịp thì cũng không đổi được gì hết, và cái tôi ghi được chỉ là hình, mà hình thì không đọc lên thành tiếng cho ai nghe được.

Đến trưa thì tôi thôi đếm.

Bà Rớt ở dưới bếp gần như suốt. Bà chỉ huy ba bốn người đàn bà khác, nấu hai nồi to, xếp mâm, têm trầu. Có lúc tôi nghe bà mắng một chị vì rửa lá dong không kỹ, giọng đanh y như mọi khi bà mắng tôi chuyện phơi sổ ngoài nắng. Buổi chiều bà lên nhà trên đúng bốn lần, mỗi lần bưng theo một thứ, đặt xuống, sửa lại cho ngay ngắn, rồi lại xuống bếp.

Ông Lịnh tới lúc gần trưa, đo cái quan tài bằng gang tay, rồi quay ra bảo mấy ông khiêng.

"Nhẹ thôi." Ông nói. "Ông này lúc sống đã kỹ tính, khiêng lệch một cái là tối nay vào giấc mắng cho cả bọn."

Có mấy tiếng cười. Người ta cười, rồi lại làm việc tiếp. Nhà không thuê phường kèn, vì cụ Trạc dặn trước từ mấy năm nay rồi, dặn đi dặn lại với cháu trai, kèn trống tốn tiền mà ông có nghe được đâu. Cả sân chỉ có một cái trống nhỏ, thỉnh thoảng có người gõ ba tiếng khi có khách tới viếng.

Tám giờ tối, ông Lịnh gọi tôi ra hiên.

"Cầm sổ ra đây." Ông nói. "Còn việc của cô."

Người ta kê một cái bàn con ở góc sân, dưới bóng đèn dây tóc chăng tạm, quay lưng lại phía nhà trên. Chừng hai chục người ngồi quanh trên chiếu và ghế nhựa. Không ai gọi ai, tự người ta biết mà ra ngồi, đúng như hôm buổi chia gánh ở sân đình.

Ông Lịnh mở cuốn sổ của ông, giở trang trắng, ghi ngày.

"Cô đọc tên." Ông nói với tôi. "Đọc chậm. Ai nhận thì giơ tay, tôi ghi. Không ai nhận thì tôi gạch một vạch, đi tiếp, không dừng lại hỏi han gì."

Tôi mở sổ chữ ra, tới phần cụ Trạc đánh dấu bằng một cái chấm nhỏ bên lề, dấu cụ dùng để ghi những mục cụ tin là chỉ còn mình cụ giữ. Tôi đếm nhanh. Hai trăm sáu mươi tám cái chấm.

Tôi đọc.

Tôi đọc như đọc danh sách điểm danh, không lên giọng, không giải thích, không nhìn ai. Mười cái tên đầu, không ai giơ tay. Đến cái thứ mười một, bà Vấn giơ tay. Ông Lịnh ghi tên bà vào sổ.

"Cái đó là cái gì hả bà?" Một chị trẻ ngồi phía sau hỏi.

Bà Vấn không trả lời bằng lời. Bà đưa hai tay ra, úp lại thành hình một cái gì đó rộng chừng gang rưỡi, rồi xoay cổ tay một vòng.

"Thế." Bà nói. "Cái ấy."

Chị kia gật đầu, không hỏi thêm.

Tôi đọc tiếp. Có những đoạn dài mười lăm, hai mươi cái tên liền không một ai giơ tay, và tiếng duy nhất trong sân là tiếng đầu bút chì ông Lịnh gạch xuống mặt giấy, mỗi vạch một tiếng khô. Có những cái tên tôi đọc lên mà tôi biết chắc là mình đang đọc sai âm, vì người duy nhất trên đời sửa được cho tôi đang nằm cách chỗ tôi ngồi tám bước chân, dưới một tấm vải trắng.

Tôi đọc hết hai trăm sáu mươi tám cái tên trong hơn một tiếng đồng hồ. Có ba lần tôi phải dừng để uống nước. Không lần nào có ai giục.

Ông Lịnh đếm lại số tên có người nhận, đếm hai lượt cho chắc, rồi gấp sổ.

"Ba mươi mốt." Ông nói.

Không ai nói gì thêm. Người ta ngồi thêm một lúc rồi tản ra, ai về chỗ người ấy, người xuống bếp, người ra bàn nước. Không ai than một câu nào về hai trăm ba mươi bảy cái vạch kia, và tôi hiểu vì sao: trong sân đêm ấy chỉ có đúng một người biết mỗi cái vạch đó vừa là cái gì, và người ấy đang cầm bút chì ghi tên mình vào cuối biên bản cho đủ thủ tục.

Sáng hôm sau người ta đưa cụ ra bãi. Mưa lất phất từ sớm, không đủ ướt áo, chỉ đủ làm đường trơn ở đoạn dốc. Thầy Dền cho lớp nghỉ nửa buổi, mười một đứa đứng thành hàng ở rìa đường bê tông, đứa nào cũng cầm mũ trong tay. Miên đi cạnh tôi suốt quãng đường, không nói gì, đến chỗ dốc thì đưa tay ra đỡ khuỷu tay tôi một cái, rồi bỏ ra ngay.

Chiều muộn, khi khách đã về hết, bà Rớt tìm tôi ở chỗ chậu bát.

"Cô dọn đồ sang bên này ở." Bà nói, không phải hỏi ý. "Thằng cháu nó phải về huyện đi làm. Nhà không có hơi người thì mối nó ăn hết sổ của cô, ăn cả cái tủ."

"Dạ." Tôi nói.

"Chăn chiếu tao mang sang. Đừng có dùng đồ trên phản." Bà nói tiếp, rồi cầm cái rổ đi ra, và đó là toàn bộ những gì bà nói với tôi ngày hôm đó.

Tối hôm ấy tôi ở lại một mình trong nhà cụ Trạc.

Tôi thắp đèn, gài then cửa, rồi ra đứng trước cái tủ gỗ. Chùm chìa khoá vẫn nằm trong túi trong cùng ba lô, chỗ nó nằm suốt hai tháng nay. Tôi lấy ra, tra chìa vào ổ, xoay. Cùng một động tác tôi đã làm mấy chục lần, chỉ khác là lần này không có ai trong nhà để tôi hỏi xin phép trước, và cũng không còn ai để trả lại.

Trong tủ, ngăn dưới, ngoài cuốn sổ chữ bọc vải, có một chồng vở học sinh xếp ngay ngắn, gáy quay ra ngoài, cuốn cũ nhất ở dưới cùng. Đó là chỗ cụ để lại mấy tháng nói bằng bút.

Tôi lấy cuốn trên cùng, ngồi xuống mép phản, giở ra.

Chữ cụ to, nét đậm, đúng như anh cháu khoe hôm ở viện về. Trang đầu là mấy dòng dặn việc nhà, ai vay cái gì, đám giỗ tháng nào. Giữa cuốn là một trang cụ viết cho tôi hôm tôi hỏi về cách xếp thứ tự các mục trong sổ, tôi nhớ cả buổi chiều hôm ấy. Bên dưới câu trả lời, cách một dòng, cụ viết thêm một câu nữa mà hôm đó tôi đã đọc rồi gấp vở lại, không hỏi thêm, vì tưởng mình hiểu rồi.