Ông Thu dọn hẳn gian thờ cho chúng tôi từ sáng sớm, dời cả bát hương với đế nến sang một cái bàn con kê tạm ở góc nhà, chỉ để lại đúng cái ảnh thờ cụ tổ trên tường. Ông đứng nhìn một lúc, có vẻ không quen với cảnh gian thờ trống trải như vậy, rồi tự đi ra sân, bảo có gì cứ gọi, ông ở ngoài chẻ củi cho đỡ sốt ruột.

Cụ Trạc tới muộn hơn một chút, ngồi trên xe máy của cháu trai, ôm chặt lấy eo cháu suốt quãng đường xóc. Xuống xe, cụ đi được vài bước rồi phải để cháu trai xách ghế ra đặt ngay cạnh cửa gian thờ, ngồi xuống, thở dốc một lúc mới lấy lại được hơi.

"Không sao." Cụ nói, khi thấy tôi định chạy lại đỡ. "Ngồi được là được rồi."

Tôi trải một tấm bạt cũ ông Thu cho mượn ngay dưới gầm bàn, để khỏi phải nằm trực tiếp trên nền gạch lạnh cả ngày. Miên xé từng tờ giấy dó ra khỏi cuộn, cẩn thận theo đúng cách tôi chỉ tối qua, cắt vừa khổ để áp sát mặt gỗ. Chúng tôi đã bàn nhau từ trước: dán giấy lên, giữ chặt bốn góc bằng băng dính giấy loại nhẹ, rồi dùng một cục than củi bọc trong vải mỏng, xoa đều lên mặt giấy, để những chỗ lõm của nét khắc hiện lên thành đường trắng, còn chỗ mặt gỗ bằng phẳng thì đen kịt.

Việc tưởng đơn giản, làm mới biết khó. Tay tôi mỏi nhừ chỉ sau mười lăm phút giơ lên xoa than trên đầu, bụi than rơi xuống mặt, xuống cổ áo, len cả vào móng tay. Miên đổi tay cho tôi khi tôi mỏi quá, còn cụ Trạc ngồi ngoài, cầm từng tờ giấy dó đã xoa xong, đưa lên gần mắt kính lúp mượn của thầy Dền, soi từng đoạn một, chậm rãi, không bỏ sót góc nào.

"Cột này." Cụ gọi tôi ra, chỉ vào một đoạn trên tờ giấy đầu tiên. "Cô soi ngược lại xem."

Tôi cầm tờ giấy, đưa ra ánh sáng cửa sổ, lật mặt sau, nhìn xuyên qua lớp giấy dó mỏng. Các nét trắng hiện lên qua ánh sáng ngược, và lần này, không phải mường tượng trong đầu như hôm qua nữa, tôi nhìn thấy thật một chữ, rồi một chữ nữa, xếp thành cột, đúng thứ chữ Nôm tôi vẫn quen mắt trong sổ chữ nhà cụ Trạc.

"Mục sáu." Tôi đọc to, giọng run. "Có tên rồi có một dòng chữ nhỏ bên cạnh."

Cụ Trạc nhắm mắt lại một nhịp, như đang lục trong trí nhớ.

"Mục sáu tôi có âm, không có nghĩa." Cụ nói. "Đọc cho tôi nghe dòng bên cạnh."

Tôi đọc chậm, từng chữ, cố phát đúng âm Nôm cổ dù không chắc mình đọc đúng hết. Đó là một dòng mô tả ngắn, về một loại nấm mọc sau mưa dưới gốc tre, ăn được, không độc, nhưng phải hái đúng lúc còn non, để già thì đắng.

Cụ Trạc ngồi im, môi mấp máy, như đang nhẩm lại âm đó trong đầu, rồi gật, chậm.

"Đúng âm." Cụ nói. "Tôi thuộc âm đó từ bé. Không biết nó là cái gì. Bây giờ mới biết."

Không ai nói gì thêm một lúc. Tôi nhìn cụ, nhìn cái cách cụ vừa nghe xong nghĩa của một chữ cụ đã mang trong miệng suốt tám mươi năm mà chưa từng hiểu, và tôi hiểu tại sao cụ bảo mình chỉ là người chép, không phải người hiểu. Giờ, lần đầu tiên, một trong hàng trăm cái tên trống rỗng trong đầu cụ vừa có được một hình dạng.

Chúng tôi làm việc như thế suốt cả buổi sáng, hết tờ giấy này tới tờ giấy khác, mỗi tờ chỉ lấy được vài cột vì mặt gỗ quá rộng so với khổ giấy dó. Miên đánh số từng tờ bằng bút chì ở góc, theo thứ tự từ phải sang trái như tôi hướng dẫn, để khi ghép lại còn biết đâu là đâu. Ông Thu thỉnh thoảng ghé vào, mang nước chè, mang mấy củ khoai luộc, nhìn chúng tôi làm việc mà không hỏi gì, chỉ lắc đầu cười, bảo mấy cô đúng là chịu khó, có cái bàn cũ mà xem mãi không chán.

Tới đầu giờ chiều, chúng tôi đã chép được hơn nửa mặt gỗ. Càng đọc, tôi càng thấy rõ hơn cấu trúc: mỗi cột là một mục, có một cái tên ngắn ở đầu, rồi một đoạn giảng nghĩa dài ngắn khác nhau bên dưới, đúng cách sổ chữ vẫn ghi những mục đã đầy, chỉ khác là ở đây tất cả các mục tôi từng biết là trống trong sổ chữ, đều có nghĩa nằm sẵn ở đây. Tôi đối chiếu với mấy số mục tôi thuộc lòng, không cần giở sổ tay, thấy khớp gần như tuyệt đối.

"Đây đúng là quyển nghĩa." Tôi nói, nửa như báo cho cụ Trạc, nửa như tự nói với mình để tin chắc điều đó là thật.

Cụ gật, không nói gì, chỉ đưa tay ra hiệu cho tôi tiếp tục.

Hai phần ba đầu, tính theo số cột chúng tôi đã dập được, đều theo đúng cấu trúc ấy: tên, rồi nghĩa. Nhưng khi Miên chép tới phần cuối, ở góc xa nhất dưới gầm bàn, cô dừng lại, gọi tôi.

"Chị ơi, đoạn này nó khác."

Tôi bò vào, nằm cạnh cô, soi đèn lên phần giấy cô vừa dập xong. Đúng như cô nói, các cột ở đây ngắn hơn hẳn, không có đoạn giảng nghĩa dài dòng nào cả, chỉ có những cụm chữ cô đọng, lặp đi lặp lại một cấu trúc giống nhau, và xen giữa là những con số, không phải chữ, khắc theo lối số đếm cổ, xếp thành từng nhóm nhỏ cách đều nhau.

"Đây không phải nghĩa." Tôi nói, chống tay ngồi dậy, đầu va nhẹ vào gầm bàn. "Đây giống một cái danh sách hơn."

Tôi mang tờ giấy ra cho cụ Trạc xem. Cụ cầm lên, soi kính lúp thật lâu, lâu hơn bất cứ tờ nào trước đó, môi mấp máy nhưng không thành tiếng, như đang cố ghép các cụm chữ lại thành một câu mà chưa ra được.

"Không phải mục." Cụ nói, cuối cùng, giọng khàn hẳn vì đã nói nhiều hơn mức bác sĩ dặn cả ngày hôm nay. "Giống một dòng lệnh. Tôi chưa đọc ra hết."

Ánh sáng ngoài sân đã ngả sang màu vàng cam, chiếu xiên qua khe cửa gian thờ, dài hẳn ra trên nền gạch. Tôi nhìn đồng hồ, rồi nhìn số giấy dó còn lại chưa dập, rồi nhìn cụ Trạc, người đã ngồi một chỗ liên tục từ sáng, mặt tái hẳn đi vì mệt dù cụ không nói ra.

"Mình phải dừng thôi." Tôi nói, dù trong bụng không muốn chút nào. "Không đủ sáng để dập tiếp phần cuối, mà cụ cũng cần nghỉ rồi."

Miên gật, bắt đầu gấp gọn mấy tờ giấy dó đã dập, xếp theo đúng thứ tự đánh số, cẩn thận như xếp một cỗ bài quý. Ông Thu ra phụ dọn tấm bạt, hỏi mai chúng tôi có quay lại không, ông để nguyên gian thờ như thế này cho tiện.

Tôi nhìn xuống phần chưa dập được, còn nguyên dưới mặt gỗ tối om, chưa ai soi tới. Một phần ba cuối cùng của cái vật đã nằm im hơn ba trăm năm dưới một cái bàn thờ, và tôi biết chắc, nhìn cách những con số kia xếp thành hàng lặp lại không giống bất cứ mục nào tôi từng thấy, rằng phần còn lại đó không được viết theo cùng một cách với hai phần trước.

Hai phần trước, ông Trổ đang nói cho một người nào đó của tương lai biết một điều. Phần này, tôi chưa biết ông đang nói với ai, hay đang nói về việc gì, chỉ biết cách khắc đã đổi hẳn, gọn hơn, lạnh hơn, như thể tay người khắc lúc này không còn ở trạng thái giảng giải nữa.

Cụ Trạc, đã được cháu trai đỡ đứng dậy, quay lại nhìn tôi một lần cuối trước khi ra xe.

"Mai." Cụ nói, chỉ một từ, đủ hiểu cụ muốn nói gì.

Tôi gật, và cả ba chúng tôi đứng đó một lúc, nhìn cái bóng tối đang lan dần dưới gầm bàn thờ, biết rằng phần khó đọc nhất vẫn còn nguyên đó, chờ tới sáng mai.