Tôi dắt xe ra khỏi nhà bà Rớt ngay sau bữa sáng, không ăn hết bát cơm, để lại nửa chừng trên mâm, điều tôi chưa từng làm kể từ ngày tới thung. Bà Rớt liếc nhìn nhưng không hỏi, chỉ dặn với theo, đi cẩn thận, dốc Nghẹo sáng nay còn đọng sương trơn.

Đường ra đình đi ngang công trường bể nước, giờ này thợ chưa tới, chỉ có cái hố móng phủ bạt xanh nằm im giữa sân, mấy bao xi măng còn lại xếp gọn dưới gốc gạo. Tôi dắt xe chậm lại một nhịp khi đi ngang, nhìn cái hố ấy, nghĩ tới cái tên mằn nằm giữa hai trang giấy trong túi mình, rồi lại đạp xe đi tiếp, không muốn đứng lại lâu ở nơi này lúc chưa có câu trả lời cho chính mình.

Quán tạp hoá gần đình vẫn cái bàn nhựa kê ngoài hiên quen thuộc, nhưng sáng nay chưa có ai ngồi. Bà chủ quán đang quét sân, thấy tôi hỏi liền, bảo anh Nhượng vẫn ở trong buồng phía sau, chắc chưa dậy hẳn, tối qua thức khuya sắp xếp lại mấy cuốn sổ.

Tôi gõ cửa buồng, hai tiếng ngắn. Một lúc sau cửa mở, Nhượng đứng đó, áo phông cũ, tóc còn rối, có vẻ vừa mới ngủ dậy thật, nhưng khi thấy vẻ mặt tôi, ông tỉnh hẳn ngay, không hỏi han gì thêm, chỉ lùi vào trong, kéo cửa mở rộng hơn để tôi bước vào.

"Có chuyện gì mà cô tới sớm thế." Ông nói, không phải câu hỏi, giọng đã đoán trước phần nào.

Tôi đứng ngay giữa buồng, không ngồi xuống ghế xếp như những lần trước, tập giấy đề xuất vẫn cầm trong tay, gấp làm đôi.

"Em muốn hỏi anh một câu, mong anh trả lời thật." Tôi nói, cố giữ giọng đều, dù cả đêm qua gần như không chợp mắt được câu nào ra hồn. "Nam Sơn biết về mục mằn trong sổ chữ, biết đó là một tên chưa ai giải nghĩa. Có phải anh là người nói cho họ không?"

Nhượng không cau mày, không tỏ vẻ bị bắt quả tang, cũng không hỏi lại tôi lấy thông tin ở đâu ra. Ông đứng yên một nhịp, nhìn tôi, rồi gật đầu, một cái gật gọn, dứt khoát.

"Đúng." Ông đáp, ngay lập tức, không có một giây trì hoãn nào để tìm cách nói giảm nhẹ. "Tôi nói cho họ biết cách đây khoảng tám tháng, lúc bên phát triển vùng nguyên liệu của Nam Sơn liên hệ, hỏi tôi có biết vùng nào còn giữ được tên gọi bản địa cho các loại cây chưa được định danh khoa học không. Tôi đưa cho họ vài cái tên, trong đó có mằn."

Ông đứng dậy, kéo một cái thùng gỗ ra, lấy từ trong đó một cuốn sổ bìa da, lật vài trang tìm đúng chỗ, chỉ cho tôi xem một dòng ghi ngày tháng, một cột số vạch đếm bên cạnh chữ mằn viết tay. "Tôi ghi lại mọi cuộc trò chuyện công việc, kể cả cuộc gọi đó, thói quen nghề nghiệp. Họ hỏi tôi ba câu, tôi trả lời cả ba, không thêm không bớt. Câu thứ ba là có biết loại cây nào còn giữ được cái tên cũ mà chưa ai mô tả khoa học không, tôi nói có, đưa cho họ đúng năm cái tên, mằn chỉ là một trong số đó." Ông gấp sổ lại, đặt về chỗ cũ trong thùng. "Tôi không chọn mằn vì nó đặc biệt hơn bốn cái tên kia. Với tôi lúc đó, cả năm cái đều như nhau, đều chỉ là những cái tên trong sổ chữ mà chưa ai giải nghĩa được."

Tôi đứng sững một lúc, dù đã đoán trước câu trả lời, nghe ông nói thẳng ra vẫn khác hẳn với việc tự mình đoán.

"Anh biết mằn là một mục trống trong sổ chữ. Anh biết đặt nghĩa cho một mục trống nghĩa là gì." Tôi nói, giọng bắt đầu run nhẹ. "Sao anh vẫn đưa cái tên đó cho họ?"

"Vì họ không hỏi tôi về cơ chế." Nhượng đáp, ngồi xuống mép giường, ra hiệu tôi ngồi xuống ghế xếp nếu muốn, nhưng tôi vẫn đứng. "Họ hỏi tôi có biết tên gọi bản địa nào cho các loại cây quý ở vùng đá vôi phía tây tỉnh không, để làm cơ sở xin tài trợ nghiên cứu vùng nguyên liệu. Câu hỏi đó, tôi trả lời được, và tôi trả lời đúng những gì tôi biết. Tôi không nói cho họ biết luật neo. Tôi chưa từng nói luật neo cho bất cứ ai ngoài thung, kể cả trong những báo cáo tôi ký tên, mười một năm nay."

"Nhưng anh biết hậu quả." Tôi nói, giọng lớn hơn một chút so với ý định ban đầu. "Anh biết nếu ai đó đặt nghĩa sai cho mằn, chuyện gì sẽ xảy ra."

"Tôi biết." Ông đáp, không né. "Và tôi cũng biết bên Nam Sơn không có cách nào tự đặt nghĩa được, vì họ không nói được tiếng trong, không có ai trong công ty đủ tin chắc để đọc một câu định nghĩa thành lời trước cả cộng đồng theo đúng cách cần thiết. Việc đó chỉ có thể xảy ra nếu có một người biết tiếng trong đủ giỏi, và tin đủ chắc. Người duy nhất tôi biết đủ điều kiện đó ngoài chính tôi, là cô."

Câu nói rơi xuống giữa buồng, nặng hơn hẳn giọng điệu bình thản Nhượng vẫn dùng để nói ra nó.

"Vậy anh đưa cái tên đó cho họ, biết rõ nó sẽ đi tới đâu." Tôi nói, gần như thì thầm.

"Tôi đưa cái tên đó cho họ vì đó là công việc tôi nhận, và tôi làm đúng phần việc mình nhận, không hơn không kém." Nhượng nói, vẫn giữ nguyên nhịp điệu chậm rãi quen thuộc. "Tôi không dối cô một chữ nào ở đây, cô Hoài ạ. Tôi tư vấn cho nhiều bên, mười một năm nay, kể cả các viện nghiên cứu, kể cả vài doanh nghiệp như Nam Sơn. Đó là nghề tôi sống bằng nó. Tôi không giấu cô chuyện này, và nếu cô hỏi sớm hơn, tôi cũng đã trả lời y hệt."

"Anh không thấy có gì sai à?" Tôi hỏi, giọng đã vỡ ra một chút.

Nhượng im lặng một lúc, nhìn xuống hai bàn tay mình, rồi ngẩng lên, không có vẻ gì phòng thủ, cũng không có vẻ gì hối lỗi thái quá.

"Tôi không chắc câu hỏi đúng là 'có sai không'." Ông nói. "Kiến thức tôi có, cô có, luôn luôn có giá, dù mình muốn hay không muốn. Câu hỏi thật sự chỉ là: ai trả cái giá đó, và để làm gì. Tôi bán cho một đơn vị y tế cộng đồng cách gọi tên các cơn đau, để bác sĩ trẻ khám bệnh dễ hơn. Tôi cũng bán cho Nam Sơn một cái tên cây, để họ đi xin tài trợ nghiên cứu. Cả hai lần tôi đều lấy tiền, cả hai lần tôi đều không nói dối ai nửa lời. Tôi không nghĩ mình có quyền quyết định thay cô Nam Sơn xứng đáng biết hay không xứng đáng biết. Tôi chỉ quyết định phần của tôi: tôi không nói ra cơ chế thật."

Tôi ngồi thụp xuống ghế xếp, tập giấy đề xuất vẫn nắm chặt trong tay, mấy ngón tay đã nhăn lại vì siết quá lâu. Tôi không tìm được câu nào để phản bác, không phải vì ông đúng hoàn toàn, mà vì cái cách ông trình bày không để lại một khe hở nào cho tôi bấu vào để buộc tội. Ông không chối, không đổ lỗi, không tự bào chữa bằng những lý do vòng vo. Ông chỉ đặt ra đúng cái sự thật trần trụi mà tôi cũng đang sống trong đó: kiến thức của tôi, việc tôi ghi chép suốt ba tháng nay, cũng đang có giá, và tôi cũng chưa từng hỏi kỹ ai sẽ đọc nó, để làm gì.

"Em không biết phải nghĩ sao về chuyện này nữa." Tôi nói, giọng nhỏ hẳn.

Nhượng gật, đứng dậy, đi tới cửa sổ nhỏ trong buồng, kéo tấm rèm vải mỏng cho ánh sáng vào rõ hơn. Ông đứng đó một lúc, quay lưng lại phía tôi, rồi quay đầu lại, ánh mắt không có vẻ gì dò xét, chỉ như một câu hỏi ông thật sự muốn biết câu trả lời.

"Cô định làm gì với bản đề xuất đó?" Ông hỏi.