Đèn bàn trong buồng chỉ có một bóng vàng nhỏ, đủ sáng một góc chiếu, còn lại chìm trong tối. Tôi ngồi xếp bằng, lưng tựa vách gỗ, tập giấy Thoan đưa hồi chiều đặt trên đùi, bìa cứng màu xanh rêu, góc trên in nhỏ logo công ty, một chữ N cách điệu lồng trong hình lá.

Tôi mở khoá kéo túi vải, lấy tập giấy ra, gỡ cái kẹp bấm ở góc. Trang đầu là một tờ công văn ngắn, gửi chung cho ban lãnh đạo thôn, nội dung na ná những gì Thoan đã nói ngoài công trường: cảm ơn sự hợp tác, thông báo tiến độ bể nước, dự kiến hoàn thành trong ba tuần. Trang thứ hai mới là phần khác, đóng dấu riêng, đề tên tôi ở góc trên, kiểu văn bản soạn sẵn để gửi trực tiếp cho một cá nhân chứ không phải cho cả làng.

Tôi đọc chậm, từng dòng. Công ty gọi đây là "Đề xuất hợp tác nghiên cứu vùng nguyên liệu tiềm năng", câu chữ hành chính, không có gì đáng ngờ nếu đọc lướt. Mục tiêu, họ viết, là "xác định và mô tả khoa học một loại cây được nhắc tới trong ngôn ngữ và ký ức dân gian của cộng đồng Kẻ Sồi, hiện chưa có tư liệu định danh chính thức". Họ nói đã tiếp cận được "một số ghi chép ngôn ngữ học sơ bộ" cho thấy cộng đồng có một tên gọi riêng cho loại cây này, nhưng "chưa có mô tả hình thái, công dụng hay mẫu vật cụ thể nào được xác nhận".

Tên gọi đó, họ ghi rõ trong ngoặc, phiên âm cẩn thận từng dấu: mằn.

Tôi ngồi thẳng người dậy, đọc lại đúng dòng đó ba lần, như thể đọc thêm vài lần sẽ khiến nó biến thành một chữ khác.

Bản đề xuất viết tiếp, giọng vẫn hành chính, đều đều: nếu tôi, "với tư cách nhà nghiên cứu đang có mặt thực địa và được cộng đồng tin tưởng", có thể hỗ trợ "khảo sát, phỏng vấn người cao tuổi, đối chiếu tư liệu và đưa ra một mô tả sơ bộ có cơ sở" về đặc điểm của loại cây này, công ty sẵn sàng tài trợ một khoản kinh phí nghiên cứu dài hạn, không giới hạn trong phạm vi cái bể nước, có thể kéo dài nhiều năm, kèm theo cơ hội hợp tác công bố khoa học đứng tên chung. Cuối trang là một câu, viết tách riêng thành đoạn của nó, như thể họ biết đó là câu quan trọng nhất: "Chúng tôi tin rằng không ai hiểu rõ giá trị của cái tên này hơn người đã dành thời gian ghi lại nó."

Tôi đặt tập giấy xuống chiếu, hai tay đặt lên đầu gối, ngồi im một lúc lâu.

Họ không biết. Tôi chắc chắn điều đó ngay từ câu đầu tiên: không ai viết một bản đề xuất hành chính, xin phép, đề nghị tài trợ dài hạn, nếu họ biết một chữ được đọc to với đủ tin tưởng có thể khiến một thứ hiện ra thật ngoài đời. Nếu họ biết, họ đã không cần xin phép ai, không cần một nhà nghiên cứu trung gian, không cần cả cái bể nước làm quà mở đường. Cái họ biết chỉ là: có một chữ, chưa ai mô tả được, và một chữ chưa mô tả được, với một công ty dược liệu, nghĩa là một cơ hội đứng tên đầu tiên.

Nhưng đúng cái họ không biết ấy lại là đúng cái khiến tôi lạnh sống lưng. Họ đang, bằng ngôn ngữ hợp đồng lịch sự nhất có thể, đề nghị tôi làm chính xác việc nguy hiểm nhất mà tôi biết trên đời: đứng trước một mục trống, và viết ra một nghĩa, với một sự tự tin đủ để nó dính. Không phải vì tò mò khoa học như lúc tôi đọc khươm. Không phải vì thương xót một người mẹ mất con như bà Rớt đã nuôi mói suốt ba mươi tám năm. Mà vì tiền, vì một cái tên công ty muốn là người đầu tiên gắn vào một loài cây, vì một bản báo cáo quý cần có gì đó để nộp lên trên.

Tôi nghĩ tới ông Cẩn, người đã đặt mói là "người đàn bà đợi ở bến" mà không hề biết mình đang làm gì, và về sau không viết nổi một dòng nào nữa trong đời. Ông ấy chỉ tin nhầm, một mình, trong đau khổ riêng của một chuyện khác. Còn tôi, nếu đặt sai chữ mằn theo đúng cái hướng bản đề xuất này mong muốn, một loại cây thuốc quý hiếm chưa ai từng biết, thì cái sai đó không còn là chuyện riêng của tôi nữa. Nó có một công ty đứng sau, có hợp đồng, có báo chí, có người sẵn sàng tin theo tôi chỉ vì tôi ký tên dưới một bản mô tả khoa học.

Tôi lật lại trang đầu, tìm tên người soạn bản đề xuất, chỉ thấy một dòng chữ ký chung của phòng nghiên cứu và phát triển, không có tên cá nhân. Nhưng cái cách họ viết, cách họ chọn đúng từ "định danh", đúng cụm "chưa có mô tả hình thái được xác nhận", nghe quen tới mức tôi phải đọc lại một lần nữa để chắc mình không tưởng tượng ra. Đó không phải giọng của một nhân viên marketing. Đó là giọng của người quen làm điền dã, quen viết báo cáo khoa học, biết chính xác câu nào nghe đáng tin với một nhà nghiên cứu.

Tôi lật sang trang cuối, nơi có một đoạn nhỏ viết bằng cỡ chữ khác, có lẽ thêm vào sau cùng khi soạn thảo: nếu qua quá trình khảo sát mà không đủ cơ sở để mô tả, công ty vẫn giữ nguyên cam kết hỗ trợ hạ tầng cho làng như đã hứa, không rút lại, không đòi hoàn trả gì. Câu đó, đọc riêng, nghe như một sự tử tế, một cách nói rằng tôi không bị ép phải tìm ra bất cứ điều gì bằng mọi giá. Nhưng đọc chung với toàn bộ phần trước, tôi hiểu nó cũng là một cách khác để nói: dù tôi có từ chối, cái bể nước làng vẫn đứng đó, đường ống vẫn chạy về tận đầu ngõ, và món nợ ơn nghĩa vẫn treo lơ lửng, không đòi mà vẫn còn.

Tôi nghĩ tới buổi họp làng chia phe hôm nào, tới câu hỏi thầy Dền hỏi trước cả sân đình, sang năm bọn trẻ thi vào cấp ba bằng cái gì, tới cái cách cả làng chia thành hai phía không ai to tiếng nhưng ai cũng giữ chắc chỗ đứng của mình. Lần này không có ai họp, không có sân đình, chỉ có tôi ngồi một mình với một tập giấy, nhưng cái thế lưỡng nan thì y hệt: một bên là những thứ có thật, đường sá, nước sạch, tiền bạc, một bên là một nguy cơ tôi không chắc có ai khác trong làng nhìn ra ngoài tôi. Nếu tôi từ chối, làng vẫn có bể nước, nhưng biết đâu Nam Sơn sẽ tìm một cách khác, một người khác, ít cẩn trọng hơn tôi, để có được cái tên đó. Nếu tôi nhận lời, dù chỉ để giữ an toàn bằng cách cố tình không tìm ra gì, tôi cũng không chắc mình đủ sức từ chối mãi một sự tự tin có thể bất chợt ập tới, đúng như nó đã ập tới ở bãi Trổ đêm tôi đọc nhợn.

Tôi gấp tập giấy lại, đặt nó úp xuống chiếu, như thể úp mặt nó xuống sẽ khiến những dòng chữ kia bớt rõ ràng hơn.

Tôi đứng dậy, ra góc buồng, bật cái bếp ga mini đun nước, tay xoay nút gas hơi lâu hơn cần thiết vì cứ dừng lại nghĩ. Nước sôi, tôi rót ra cốc, không pha gì, chỉ để cốc nước nóng trên bậu cửa sổ, đứng nhìn ra khoảng sân tối om ngoài kia một lúc rồi quay vào, ngồi xuống lại chỗ cũ, cốc nước vẫn còn nguyên, nguội dần mà tôi không động tới.

Nửa đêm, tôi lại đứng dậy lần nữa, lần này không phải vì khát. Tôi bật bếp, đun thêm một ấm nước khác, đứng canh cho tới lúc nó sôi hẳn mới tắt, rồi rót ra một cốc mới, để cạnh cốc cũ đã nguội ngắt từ lúc nãy. Hai cốc nước đứng cạnh nhau trên bậu cửa, một nóng một nguội, còn tôi ngồi xuống chiếu, tập giấy vẫn úp mặt xuống chỗ cũ, chưa mở lại lần nào nữa, nhưng cũng chưa cất đi.