Bà Rớt rút chân lên khỏi nước.

Bà làm việc đó chậm, từng chân một, như người sợ trượt, dù chỗ ấy cạn và bà đã đứng ở đó không biết bao nhiêu lần trong đời. Lên tới bậc đá, bà không đi về phía tôi, cũng không đi lên bờ. Bà ngồi xuống bậc trên cùng, hai bàn chân ướt để trên phiến đá thấp hơn, hai tay chống xuống hai bên hông.

"Cô ngồi xuống đi." Bà nói. "Đứng đó mỏi chân."

Tôi ngồi xuống cách bà hai bước, trên chỗ đá còn ấm nắng. Tôi không lấy sổ ra. Tôi cũng không đưa tay vào túi vải, dù cái máy ghi âm nằm ngay trong đó, và trong hai tháng qua chưa buổi nào tôi để nó nằm yên lâu như vậy.

Bà nhìn ra giữa dòng một lúc rồi mới nói, không quay sang tôi.

"Cô nghe được mấy tiếng?"

"Ba ạ." Tôi đáp. "Cháu không chép được tiếng nào."

"Chép làm chi." Giọng bà không gắt. "Chép rồi cô đọc lại cho ai nghe?"

Tôi tưởng bà sẽ đứng dậy đi về như hai lần trước, giục tôi về kẻo muỗi. Tôi đã chuẩn bị sẵn trong đầu ba câu để giữ bà lại. Tôi không phải dùng câu nào cả.

"Con tôi tên Thoả." Bà nói.

Cái tên đó rơi ra khỏi miệng bà nhẹ như một tiếng thở, và tôi hiểu ngay là bà vừa mở một cái cửa mà bà đã chống suốt ba mươi tám năm bằng cả người mình. Bà không nhìn tôi để xem tôi phản ứng thế nào. Bà nói tiếp luôn, nhanh hơn, đúng cái nhịp nói của bà trong bếp mỗi sáng, chỉ khác là lần này không có việc gì đi kèm để tay bà làm.

"Sinh năm bảy hai. Con thứ ba. Hai thằng anh nó phá phách suốt ngày, riêng nó ngoan, ngoan tới mức tôi hay quên nó trong nhà. Nó giặt đồ ở cái bậc cô đang ngồi. Mười bốn tuổi. Cao ngang vai tôi bây giờ."

Bà dừng, đưa tay gạt một con muỗi khỏi cổ chân.

"Tháng chín năm tám sáu, nước lớn ba ngày liền. Tôi bảo nó đừng ra. Tôi bảo hai lần. Sáng thứ tư trời tạnh, nước còn đục nhưng đã xuống, tôi đi chợ huyện. Về thì cả xóm đứng ở đây."

Bà nói câu đó bằng đúng giọng bà nói về mái nhà dột. Tôi hiểu là bà đã kể lại chuyện này trong đầu mình mỗi ngày suốt bốn mươi năm, nên nó đã mòn nhẵn hết các góc, và bây giờ nó ra khỏi miệng bà trơn tru như một danh sách.

"Rồi cháu vẫn ra bến." Tôi nói khẽ.

"Không." Bà đáp ngay. "Hai năm liền tôi không xuống tới đây. Đi vòng đường trên, xa hơn cây số, gánh nước ngược dốc. Cả làng biết, không ai nói gì."

Bà chống tay đứng lên, đi hai bước dọc bậc đá rồi ngồi xuống lại, gần tôi hơn một chút.

"Năm tám tám có cậu dưới xuôi lên. Ở nhà chú Trạc. Người gầy, đeo kính, nói năng lễ phép, gặp ai cũng chào trước. Cậu ấy đi khắp làng hỏi chữ, hỏi giỏi lắm, hỏi tới mức người ta nhớ ra được cả những chữ tưởng quên rồi. Được vài tháng thì cậu ấy nói tiếng trong nghe gần như người mình."

Tôi ngồi im. Trong đầu tôi, cái buồng tôi đang ngủ, cái giường tre kê sát vách, cái móc áo đóng bằng đinh trên cột, tất cả sáng lên một lượt rồi tối lại.

"Một chiều tháng chạp cậu ấy xuống đây một mình, mang theo cuốn sổ. Tôi hôm ấy đi đường trên về, đứng ở chỗ bụi duối kia, thấy cậu ấy đứng đúng chỗ tôi vừa đứng lúc nãy." Bà chỉ tay ra mép nước, ngón tay không run. "Cậu ấy giở sổ, đọc to. Đọc rõ ràng, chậm rãi, như thầy giáo đọc bài cho học trò chép."

"Ông ấy đọc gì ạ?" Tôi hỏi, và nghe giọng mình khô đi.

"Đọc cái chữ ni." Bà nói. "Mói. Cậu ấy đọc rằng mói là người đàn bà đợi ở bến."

Bà nhắc lại lần nữa, chậm hơn, tách từng chữ ra, giống người đọc lại một dòng trong biên bản để đối chiếu.

"Người đàn bà đợi ở bến. Cậu ấy đọc hai lần. Lần thứ hai còn chắc hơn lần đầu."

Tôi không biết chữ đó nghĩa là gì. Tôi chỉ biết chắc một điều: không ai đặt tên cho một người đàn bà bằng một từ một âm tiết. Cái tên ông ấy đọc ra dài hơn cái chữ ông ấy đọc rất nhiều.

"Rồi sao ạ?" Tôi hỏi.

"Rồi cậu ấy gấp sổ, đi về. Chắc cũng thấy nhẹ người, vì làm xong một việc." Bà nói. "Chiều hôm sau tôi đi đường trên, nhìn xuống, thấy có người đứng ở phiến đá bờ bên kia."

Tôi quay đầu nhìn sang bờ bên kia.

Có một người đứng trên phiến đá phẳng, chỗ người làng vẫn ngồi giặt vào giờ đông người. Một người đàn bà, tóc buộc sau gáy, mặc áo màu đã bợt không rõ là màu gì, hai tay buông xuôi. Không nhìn về phía chúng tôi. Không nhìn xuống nước. Chỉ đứng, mặt hướng ra khúc khe mở rộng, đúng tư thế của người đang chờ một cái gì tới từ phía dưới.

Tôi nhìn chừng mười giây rồi quay đi. Tôi không sợ. Tôi chỉ thấy một cái gì trong bụng mình sụt xuống rất sâu, vì cái người đứng ngoài kia là một câu văn. Một câu tám chữ, do một người làm nghề chữ nghĩa viết ra bằng thiện chí, ba mươi tám năm trước, và từ đó tới nay nó không được phép ngừng đứng ở đấy.

"Nó không phải con tôi." Bà Rớt nói.

Bà nói câu đó bằng giọng người đọc một điều đã thuộc lòng, không phải giọng người đang thanh minh.

"Tôi biết từ cái đêm đầu tiên tôi ra đây gọi nó. Con tôi không có ở ngoài đó. Cái đứng ngoài đó là một câu người ta đọc sai, đọc xong rồi thì nó phải đứng đấy, hết. Cô đừng nghĩ khác. Ai nghĩ khác là nghĩ sai, mà ở cái thung ni nghĩ sai thì nguy lắm."

"Sao bà biết ạ?" Tôi hỏi. "Ngay đêm đầu tiên."

"Vì tôi gọi thì nó quay lại." Bà nói. "Con Thoả nhà tôi không bao giờ quay lại khi tôi gọi. Nó phải gọi ba lần mới ừ một tiếng, tại nó mải. Cái ngoài kia quay lại ngay tiếng đầu. Nó nghe lời tôi. Con tôi có bao giờ nghe lời tôi đâu."

Bà cúi xuống, gỡ một sợi cỏ dính ở mắt cá chân, vứt xuống nước.

"Nó không lớn. Ba mươi tám năm rồi vẫn ngần đó. Không nhớ cái gì hết. Tôi hỏi nó năm ngoái ăn cái chi cũng không biết. Nó chỉ biết đợi, tại người ta viết nó là đứa đợi ở bến."

Tôi ngồi im. Tôi nghe tiếng nước chảy qua chỗ hòn đá ngầm giữa dòng, và một con gì đó vẫy trong bụi cỏ sau lưng.

"Ba ngày một lần." Bà nói. "Không sót buổi nào."

"Ba mươi tám năm ạ?"

"Ba mươi tám."

Tôi làm phép tính đó trong đầu ngay lúc bà nói, không kìm được, vì đó là việc tôi vẫn làm với mọi thứ tôi nghe. Hơn bốn nghìn sáu trăm lần. Bốn nghìn sáu trăm buổi chiều một người đàn bà bỏ dở việc trong bếp, đi bộ ra khe, đứng dầm chân xuống nước, nói vài câu, rồi đi về nấu cơm.

"Một lần tôi lỡ." Bà nói. "Năm chín tư, tôi ngã gãy tay, nằm ở viện huyện bốn ngày. Về tới nhà là chống nạng đi thẳng ra đây."

"Rồi sao ạ?"

"Nó mất cái nón." Bà nói. "Trước đó nó đội nón trắng. Từ hôm ấy không có nón nữa. Không bao giờ có lại."

Bà nói câu đó đều như những câu trước. Rồi bà quay sang nhìn tôi, lần đầu tiên từ lúc bà bắt đầu kể.

"Cô hiểu chưa? Nó nhạt đi. Bốn ngày không có tiếng thì nó rụng mất cái nón. Tôi không dám thử xem mười ngày thì rụng cái chi."

"Bà không nhờ ai được ạ?" Tôi hỏi, và biết là câu hỏi ngu ngay khi vừa nói ra.

"Nhờ ai?" Bà hỏi ngược. "Phải là người biết nghĩa của nó thì nói mới ăn thua. Cả cái thung ni có mấy người biết? Chú Trạc biết, nhưng tôi với chú ấy thì cô rõ rồi đấy. Còn lại là tôi."

Tôi nhìn xuống hai bàn tay mình. Tôi nghĩ tới mục thứ mười hai trong sổ chữ, tới cái mùi đá ướt trước khi mưa mà tôi đã nói ra thành lời vào một buổi tối tám ngày sau khi đặt chân vào thung, tới cái lịch ba ngày một lần tôi vẫn nhẩm trong đầu như nhẩm giờ uống thuốc. Tôi mới nuôi nó được hai tháng.

"Cháu chỉ ghi thôi." Tôi nói.

Tôi không định nói câu đó. Nó tự ra, như mọi lần, và lần này nó ra giữa chỗ trống trải nhất mà nó từng phải đứng. Bà Rớt không phản bác. Bà cũng không cười. Bà chỉ nhìn tôi thêm một lúc, cái nhìn thẳng thắn tới mức tôi không tránh được, đúng cái nhìn hôm bà đếm xong xấp tiền của Nhượng rồi cất vào túi áo trong.

"Cháu xin lỗi." Tôi nói. "Cháu không biết phải nói gì với bà cả."

"Cô không có lỗi chuyện năm tám tám." Bà nói.

"Nhưng cháu đang làm đúng cái việc ông ấy làm."

Bà không đáp. Bà nhìn ra bờ bên kia một lúc, rồi nói, giọng thấp hơn hẳn, và đây là câu duy nhất trong cả buổi chiều hôm ấy mà giọng bà đổi.

"Tôi biết nó là cái gì. Nó không phải con tôi trở về. Nó là cái tên tôi đặt cho một khoảng trống, và cái khoảng trống ấy nghe lời tôi. Tôi biết mà tôi vẫn ra. Cô hiểu được không?"

"Cháu hiểu ạ." Tôi nói, và tôi hiểu thật.

"Cô còn trẻ, chưa mất cái gì đáng kể, mà cô bảo cô hiểu." Bà nói, không có vẻ gì trách móc. "Thôi cũng được."

Bà cúi xuống, vốc một vốc nước rửa qua mặt, đúng như lần đầu tiên tôi thấy bà ở đây. Rồi bà đứng lên, phủi vạt áo, xỏ chân vào đôi dép nhựa để trên bậc trên cùng. Bên kia khe, cái người đứng trên phiến đá vẫn đứng nguyên, không nhích, không quay đầu theo tiếng động chúng tôi vừa gây ra.

Bà Rớt bước lên hai bậc rồi dừng lại, không quay hẳn người, chỉ nghiêng mặt xuống chỗ tôi vẫn ngồi.

"Cô cũng đã làm rồi phải không?" Bà hỏi. "Cô cũng có một cái để nuôi rồi phải không?"

Tôi ngồi đó, trên phiến đá đã nguội hẳn, và không có một chữ nào tới kịp.