Cụ Trạc ngồi trên bậc thềm, đầu gối kẹp một khúc tre non, tay tước từng sợi lạt bằng con dao nhỏ lưỡi đã mòn quá nửa. Mấy sợi lạt vàng tước xong cuộn tròn cạnh chân cụ, gọn như một mớ dây thừng thu nhỏ. Tôi đứng ở đầu sân một lúc, chờ cụ ngẩng lên, nhưng cụ cứ cúi xuống làm, dao rọc từng đường dứt khoát, không ngẩng.

"Cụ ơi." Tôi lên tiếng trước.

Cụ gật đầu, mắt vẫn nhìn khúc tre. "Vào đi. Ngồi đâu cũng được."

Tôi ngồi xuống bậc thềm bên cạnh, đặt cuộn băng cassette lên đầu gối, rút tờ hoá đơn gấp tư ra khỏi sổ tay, mở nó trên lòng bàn tay cho cụ nhìn thấy chữ mình viết vội hôm ở quán nước. Cụ liếc qua một cái rồi lại cúi xuống, nhưng đường dao lần này chậm hơn đường trước.

"Cụ có biết ai tên Cẩn không ạ?" Tôi hỏi thẳng, không vòng vo dò trước như mọi lần tôi vẫn quen làm.

Con dao dừng lại giữa một sợi lạt, không dừng hẳn, chỉ chậm đi, như cụ đang cân nhắc có tước nốt đường dao đang dở hay không. Cụ tước nốt, đặt dao xuống cạnh chân, phủi hai tay vào vạt áo.

"Có." Cụ nói, một tiếng, gọn.

Tôi im, không hỏi dồn, sợ hỏi tiếp ngay thì cụ lại thôi không nói nữa.

"Tên Cẩn." Cụ nhắc lại, như đang thử âm cái tên đó trong miệng mình sau một khoảng rất dài không dùng tới nó. "Người dưới xuôi lên."

"Cô Sính bảo ông ấy là thầy dạy cô hồi cô mới ra trường." Tôi nói, cố giữ giọng bình thường. "Cô bảo ông lên đây năm một chín tám tám, ở đây mấy tháng ghi chép, giống việc cháu đang làm."

"Đúng." Cụ đáp, không hỏi lại sao tôi biết. "Năm tám tám cậu ấy lên. Ở đây từ tháng năm tới gần cuối năm."

"Ông ấy ở nhà ai ạ?"

"Nhà tôi." Cụ nói, tay với lấy một khúc tre khác dựng cạnh cột hiên, đặt lên đầu gối nhưng chưa tước, để đó. "Ngủ cái buồng trong, chỗ giờ tôi kê cái tủ."

Tôi nhìn xuống bậc thềm, cố không để hiện ra trên mặt cái cảm giác vừa chạy dọc sống lưng. Cái buồng trong nhà cụ, chỗ giờ chỉ còn cái tủ gỗ đựng sổ chữ kê sát vách, cái cửa sổ nhìn ra khóm chuối sau nhà, tất cả bỗng có thêm một lớp người khác đứng chồng lên, một người tôi chưa từng gặp nhưng vừa mới có tên và vừa mới có giường ngủ.

"Ông ấy học tiếng trong với cụ ạ?"

"Học." Cụ đáp. "Buổi tối, sau bữa cơm, ngồi ngay chỗ cô đang ngồi đây."

"Ông học nhanh không cụ?"

"Nhanh." Cụ nói, giọng có gì đó gần như một tiếng cười ngắn, tắt ngay. "Nhanh hơn cô."

Tôi cầm cuộn băng lên, xoay nó trong lòng bàn tay, chỉ cho cụ thấy hai đầu phim đã đứt được tôi cuốn tạm bằng băng dính trong. "Cháu có cái này, tiếng ông ấy đọc, ghi lại năm tám tám. Cụ có muốn nghe không ạ?"

Cụ nhìn cuộn băng một lúc lâu, không đưa tay ra cầm, cũng không quay mặt đi.

"Không." Cụ nói, gọn. "Nghe làm gì. Tôi nhớ giọng cậu ấy rồi."

"Rồi ông ấy về, đúng không cụ? Cô Sính bảo ông mất rồi, nhưng không nói ông về từ khi nào."

"Về cuối năm tám tám." Cụ nói, tay cầm dao lên nhưng chưa tước, cầm không cho có việc để cầm. "Không bao giờ lên lại."

"Sao ông không lên lại ạ?"

Cụ không trả lời ngay. Cụ nhìn ra sân, chỗ nắng chiều đang xiên qua giàn mướp, mấy con gà đang bới đất tìm mồi gần gốc cau. Tôi chờ, tay giữ chặt tờ hoá đơn trên đầu gối, sợ một cử động nhỏ cũng đủ làm cụ đổi ý không nói tiếp.

"Ông ấy có làm gì sai không cụ?" Tôi hỏi, khi cái im lặng đã kéo dài quá lâu để tôi chịu được.

"Không nói cậu ấy sai." Cụ đáp, chậm, từng chữ một, như đang chọn lựa kỹ trước khi thả ra. "Không ai nói cậu ấy sai bao giờ."

Cụ dừng lại, nhìn xuống khúc tre trên đầu gối, rồi mới nói tiếp, giọng khàn hơn hẳn câu trước, như vừa phải kéo nó lên từ một chỗ sâu hơn bình thường.

"Cậu ấy về, rồi không viết gì nữa."

Câu đó rơi xuống giữa sân, không có gì đi kèm theo sau, không giải thích, không kể thêm ông đã làm gì trong những năm còn lại, không nói ông dạy học ở đâu hay sống ra sao. Chỉ có đúng một câu, và cái im lặng ngay sau nó nặng hơn bất cứ câu chuyện dài nào cụ có thể kể.

"Ý cụ là ông ấy không viết báo cáo gì cho khoa ạ?" Tôi hỏi, cố hiểu cho đúng, dù trong bụng đã lờ mờ hiểu cụ không nói về báo cáo.

"Không viết gì cả." Cụ nói, dứt khoát hơn. "Không một chữ."

Tôi ngồi im một lúc, nhìn con gà mái đang mổ một hạt gì đó dưới gốc cau, cố sắp xếp lại trong đầu những gì vừa nghe. Một người ghi chép giỏi, đủ giỏi để cô Sính nhắc tới sau ba mươi tám năm bằng giọng khác hẳn giọng thường ngày của bà, lên đây tám tháng, rồi về, rồi cả đời sau đó không viết thêm một chữ nào nữa. Với một người làm nghề chữ nghĩa, đó không phải một sự nghỉ ngơi. Đó là một cái gì gần với một bản án tự đặt ra cho chính mình.

"Cụ với ông ấy có thân không ạ?" Tôi hỏi, chuyển hướng nhẹ, hy vọng cụ dễ nói hơn.

"Thân." Cụ đáp, chỉ vậy, rồi im một lúc, tay lại cầm khúc tre lên, xoay xoay trong lòng bàn tay không tước. "Mấy tháng đầu, tối nào cũng ngồi đây, uống nước vối, hỏi hết chữ này tới chữ khác. Có hôm theo tôi ra khe thả lờ bắt cá, ngồi cả buổi không về."

"Rồi sau đó thì sao ạ?"

"Sau đó khác." Cụ nói, giọng chậm hẳn lại. "Tháng cuối, cậu ấy ít xuống ăn cơm. Đèn trong buồng sáng tới khuya, nhưng không nghe tiếng bút, không nghe tiếng gì cả. Có bận tôi gọi ăn cơm ba lần mới thấy cậu ấy ra, mặt như người mất ngủ nhiều đêm."

"Cụ có hỏi ông ấy sao vậy không?"

"Có hỏi." Cụ đáp, rồi im, như câu trả lời cho câu hỏi tiếp theo của tôi đã nằm sẵn trong sự im lặng đó, không cần nói ra thành lời nữa.

"Ông ấy nói sao ạ?"

"Không nói." Cụ nói, đặt khúc tre xuống, phủi tay. "Chỉ cười, bảo không có gì."

Tôi rút cuốn sổ tay ra, lật tới trang trống, cầm bút sẵn, nhưng không viết gì cả, chỉ để cây bút chạm mặt giấy như một cách giữ tay khỏi run. Tôi biết mình đang đứng trước câu hỏi quan trọng nhất buổi chiều, và tôi biết cách đặt câu hỏi đó sẽ quyết định cụ có trả lời hay không.

"Cụ ơi," tôi nói, chậm, "ông Cẩn lên đây tám tháng, chắc ông cũng ghi vào sổ chữ như cháu đang làm. Ông có đặt nghĩa cho mục nào không ạ?"

Cụ Trạc ngừng hẳn tay đang cầm khúc tre. Lần này không phải cái chậm lại như lúc nãy, mà là một cái dừng thật, cả người cụ cứng lại trong một khoảnh khắc, mắt không còn nhìn ra sân nữa mà nhìn xuống bàn tay mình, chỗ ngón cái đang miết lên vỏ tre nhẵn.

"Cụ?" Tôi gọi khẽ, khi cái im lặng đã kéo dài hơn bất cứ lần nào trước đó trong buổi nói chuyện.

Cụ không trả lời. Cụ đặt khúc tre xuống bậc thềm, đứng dậy, gối kêu răng rắc một tiếng nhỏ, phủi bụi tre bám trên ống quần. Cụ cúi xuống nhặt mớ lạt đã tước xong, cuộn lại cho gọn, kẹp vào nách, rồi bước vào trong nhà, không nói thêm một câu nào, không quay đầu lại nhìn tôi lấy một lần, như tôi vừa hỏi một câu không hề được thốt ra.