Tôi thay pin máy ghi âm trước khi sang nhà cụ Trạc, hai viên pin cũ vứt vào túi ni lông riêng để mai đổi ở quán tạp hoá, thói quen tôi giữ từ tuần đầu tiên.

Trời chiều nay âm u, không mưa nhưng gió trở, mấy tàu lá chuối bên đường đập vào nhau nghe rõ hơn mọi hôm. Tôi đi ngang sân đình, thấy vắng hơn thường lệ, chắc vì mọi người đang tranh thủ ra đồng trước khi mưa tới. Đoạn đường từ nhà bà Rớt sang nhà cụ Trạc tôi đã đi không biết bao nhiêu lần trong hơn một tháng qua, đủ để chân tôi tự nhớ từng chỗ gồ ghề mà không cần nhìn xuống, và tối nay tôi đi chậm hơn mọi lần, không phải vì đường khó, mà vì tôi vẫn chưa nghĩ ra cách mở đầu câu chuyện mình định hỏi.

Tôi định hỏi cụ về mục 61, cái mục tôi đã lật thấy hai lần trong sổ chữ nhưng chưa bao giờ hỏi kỹ, một cái tên chỉ một loại rêu mọc trên đá ướt mùa lũ, phần nghĩa ghi rất ngắn, ngắn hơn hẳn những mục khác cùng trang. Tôi chọn mục này không hẳn vì nó quan trọng. Tôi chọn nó vì nó ở cách xa mục 77 nhất có thể trong cùng một cuốn sổ, và vì tôi cần một việc để làm, một việc có hình dạng rõ ràng, có câu hỏi có câu trả lời, khác hẳn cái thứ đang lơ lửng trong đầu tôi mấy hôm nay không có hình dạng gì cả.

Cụ đang ngồi vá lại cái áo tơi ngoài hiên, kim chỉ thô, mũi khâu to, không cần khéo vì áo tơi chỉ cần lành chứ không cần đẹp. Thấy tôi tới với sổ tay và máy ghi âm, cụ gật, chỉ cái ghế đẩu, không dừng tay khâu.

"Cụ ơi, cháu hỏi mục 61 được không ạ."

Cụ nghĩ một lúc, môi mấp máy, rồi đọc cho tôi nghe cái tên, chậm, tôi ghi lại theo âm cụ đọc. Nghĩa cụ giảng cũng đúng như tôi đã đoán qua mấy chữ ngắn trong sổ, loại rêu mọc trên đá ướt, người làng ngày trước hay cạo lấy đắp lên vết bỏng.

Tôi ghi xong, lẽ ra đã đủ, nhưng tôi hỏi thêm, không định trước, câu hỏi cứ tự nó bật ra.

"Cụ chắc chắn đúng như vậy không ạ? Cháu hỏi vậy vì hôm nọ cháu thấy mấy mục khác, nghĩa ghi rất ngắn, cháu sợ có chỗ nào cụ nhớ không hết."

Kim khâu trong tay cụ dừng lại giữa một mũi.

Cụ không trả lời ngay. Cụ đặt cái áo tơi xuống đùi, nhìn tôi, rồi nhìn ra sân, chỗ có mấy con gà đang bới đất dưới gốc mít, ánh nhìn của cụ đi một vòng như đang tìm chỗ để bấu vào trước khi nói ra điều gì đó.

"Mục này thì tôi chắc," cụ nói, sau cùng. "Vì tôi còn nhớ mặt cái đá tôi vẫn thấy nó mọc, hồi nhỏ tôi hay ra đó chơi."

"Vậy còn mấy mục khác ạ?"

Tôi không định hỏi dồn, nhưng câu hỏi đó đã ra khỏi miệng trước khi tôi kịp cân nhắc có nên hỏi hay không, có lẽ vì mấy ngày nay tôi đã quá quen với việc phải cân nhắc từng câu mình định nói, và lần này tôi để một câu lọt qua không qua cửa đó.

Cụ Trạc im lặng lâu hơn bất cứ lần nào tôi từng hỏi cụ một câu. Cụ cầm lại cái áo tơi, không khâu tiếp, chỉ giữ nó trên đùi, ngón tay cái xoa lên chỗ vải rách chưa vá xong.

"Cô còn nhớ tôi bảo cô cái gì hồi tháng trước không," cụ nói. "Chỗ hỏi được, chỗ không hỏi được."

"Cháu nhớ ạ."

"Hôm nay tôi trả lời cô," cụ nói. "Vì cô hỏi đúng câu, đúng lúc, và vì tôi cũng mệt rồi, không muốn giấu nữa."

Tôi ngồi im, không dám bấm nút ghi âm, sợ tiếng bíp nhỏ của máy sẽ làm cụ đổi ý.

"Bốn trăm từ tôi giữ," cụ nói, "không phải bốn trăm từ tôi hiểu."

Cụ dừng lại, thở một hơi dài, tiếng thở có lẫn cái khàn quen thuộc trong họng cụ.

"Cha tôi dạy tôi từ năm tôi lên bảy. Ông đọc, tôi lặp lại theo đúng âm, đúng nhịp, đúng chỗ lên chỗ xuống. Có chữ ông giảng nghĩa, tôi nhớ theo nghĩa. Có chữ ông không giảng, chỉ đọc âm rồi bắt tôi lặp cho tới khi thuộc, tôi thuộc âm chứ không thuộc nghĩa. Ông tôi cũng học của cha ông như vậy. Không phải đời nào cũng đủ thời gian mà giảng hết cho con."

"Vậy là..." Tôi định nói tiếp nhưng không tìm ra chữ nào cho vừa.

"Vậy là gần trăm chữ trong sổ kia," cụ nói, hất cằm về phía nhà trong, chỗ cái tủ gỗ, "tôi đọc được, tôi phát âm đúng, tôi biết dùng lúc nào với ai, nhưng tôi không biết nó gọi cái gì. Tôi chỉ có cái vỏ. Cái ruột thì không có ở tôi."

Cụ kể thêm một ví dụ, giọng chậm hơn, như đang lục lại thứ để rất sâu. Có một chữ cha cụ dạy hồi cụ còn nhỏ, dùng để gọi một kiểu mây thường kéo tới trước mùa gặt, cha cụ chỉ dặn "thấy nó thì giục người ta gặt sớm", không giảng thêm gì. Cụ dùng đúng chữ đó, đúng chỗ, đúng lúc, suốt bao nhiêu năm nay mỗi khi có ai hỏi, mà tới giờ vẫn không biết cái tên ấy thật ra tả cái gì trong đám mây đó, hình dáng hay màu sắc hay một điều gì khác không nhìn thấy bằng mắt.

"Cô hỏi tôi cái đó nghĩa là gì," cụ nói, "tôi trả lời được cho cô nghe âm, nghe cách dùng, nhưng nghĩa thật thì tôi chưa từng chạm tới."

Tôi nhìn cụ, thấy cụ không nhìn tôi mà nhìn xuống hai bàn tay mình, hai bàn tay đang giữ cái áo tơi, gân nổi rõ dưới lớp da mỏng và sạm.

"Cụ có buồn vì chuyện đó không ạ?" Tôi hỏi, giọng nhỏ hẳn.

"Buồn thì có ích gì." Cụ nói, không cay đắng, chỉ như đang thuật lại một sự thật đã sống chung với nó quá lâu để còn phải buồn nhiều. "Tôi giữ được cái mà không ai khác trong làng còn giữ. Thế là hơn không có gì. Chỉ là tôi không dám nhận với ai là mình không hiểu hết, vì nhận ra rồi thì người ta sẽ hỏi, giữ để làm gì nếu không hiểu, và tôi không có câu trả lời cho câu đó."

Tôi nghĩ tới buổi tối tôi bị cụ ngăn tay lúc lật sổ, nghĩ tới câu "đọc thầm thôi" cụ dặn tôi hồi mới vào sổ chữ, nghĩ tới cái lần cụ đổi chủ đề sang chuyện cào lúa khi tôi hỏi về một mục trống. Tất cả những lần đó, tôi từng nghĩ cụ đang giữ một bí mật lớn, một điều gì đó cụ biết mà không muốn nói ra. Giờ tôi hiểu khác. Có những lần cụ né tránh không phải vì giấu, mà vì cụ thật sự không có gì để đưa ra ngoài một cái tên trống rỗng.

Tôi ngồi lặng đi, nghĩ tới việc mình đã tự ý đọc to một mục trong sổ, ngoài bãi Trổ, không hỏi ai, không hỏi cả người giữ sổ xem mục đó có thật sự đúng như mình đoán hay không. Nếu chính cụ Trạc, người thuộc lòng bốn trăm từ, còn không dám chắc về gần một phần tư số đó, thì cái mức tự tin tôi đã mang ra bãi Trổ đêm hôm ấy, cái mức tự tin tôi từng lấy làm hãnh diện, giờ nhìn lại chỉ còn là liều lĩnh.

Cụ Trạc cầm lại cái áo tơi, xỏ kim, khâu tiếp mũi đang dở, im lặng một lúc lâu, đủ để tiếng kim xuyên qua vải trở thành âm thanh duy nhất giữa hai chúng tôi. Rồi cụ dừng tay lần nữa, ngẩng lên nhìn thẳng vào tôi, ánh mắt khác hẳn mọi câu hỏi cụ từng đặt ra cho tôi trước đó, những câu hỏi vốn luôn xoay quanh việc tôi đã nhớ được bao nhiêu, đã nuôi được bao nhiêu.

"Cô hiểu được bao nhiêu trong những cái cô đã ghi?" cụ hỏi.