Ông Tuất là người đầu tiên tôi thấy đi vòng.

Buổi chiều, tôi đang ngồi ở quán tạp hoá đợi sạc điện thoại, nhìn ra đường thấy ông đẩy xe cải tiến chở mấy bó luồng, đáng lẽ rẽ qua lối tắt sau nhà bà Rớt như mọi khi để ra bãi tập kết, thì ông vòng hẳn ra đường lớn, xa thêm gần trăm mét, mồ hôi đẫm lưng áo vì đoạn đường dốc hơn.

Tôi hỏi bà chủ quán sao ông Tuất hôm nay đi đường vòng. Bà chỉ nhún vai, nói ông ấy dạo này hay đi vòng, chắc ngại chỗ tre nhà bà Rớt, "nghe đâu có cái cọc cụ Trạc cắm, dặn không ai bén mảng."

Tôi không hỏi thêm. Tôi biết câu chuyện đã đi xa hơn ba người biết chuyện ban đầu.

Điện thoại tôi rung lúc đang ngồi sạc pin. Nhóm Zalo của xóm Bến, nơi bà Rớt vẫn để tôi vào từ tuần thứ hai để tiện báo lịch phỏng vấn, có một tin nhắn mới của chú Thức, bố thằng bé vẫn chạy đưa tin cho cụ Trạc: "Cả nhà lưu ý chỗ tre sau nhà bác Rớt, cụ Trạc dặn không ai qua lại, đêm hôm nhớ mang đèn." Bên dưới có vài cái biểu tượng mặt cười xác nhận đã đọc, một câu hỏi "cây gì mà phải dặn dữ vậy bác", và câu trả lời của chú Thức, gọn lỏn: "không biết, cụ dặn thì nghe thôi." Không ai hỏi thêm. Cuộc trò chuyện lặn xuống dưới những tin nhắn khác về giá luồng và lịch góp xe chở phân bón tuần sau, như thể chuyện đó đã xong.

Tối đó, đi ngang xóm Bến, tôi thấy nhà nào cũng có một ngọn đèn dầu để hắt sáng ra phía sân sau, chỗ vốn chỉ tối om như mọi tối khác. Trẻ con được gọi vào sớm hơn thường lệ, tiếng mẹ gọi vọng ra ngõ có phần gắt hơn mọi bận. Một bà cụ tôi chưa quen mặt đứng cầm đèn dầu soi dọc hàng rào nhà mình, cẩn thận từng bước, dù nhà bà cách chỗ bụi tre cả một quãng đồng.

Tôi dừng lại hỏi bà đang tìm gì.

"Không tìm gì," bà nói, không ngẩng lên. "Soi cho biết đường thôi, dạo này tối hay vấp."

Bà nói câu đó rất tự nhiên, như đang nói về một cái rễ cây mới trồi lên mặt đường, không có vẻ gì là đang giấu giếm điều gì lớn lao. Tôi hiểu ra ngay: không ai trong làng đang làm lễ, đang cúng bái, đang kiêng cữ theo cách tôi vẫn hình dung khi nghĩ tới hai chữ dân gian. Họ chỉ đang làm đúng một việc thực dụng nhất có thể nghĩ ra khi biết có một chỗ nào đó khác thường trong bóng tối: mang đèn ra để nhìn thấy nó trước khi lỡ đụng phải.

Sáng hôm sau, tôi gặp ông Tuất ở sân đình, đang ngồi vót lại mấy cái nan rổ hỏng. Tôi lại gần, hỏi thẳng vì sao ông đổi đường.

"Không phải cúng bái gì đâu cô," ông nói, không ngừng tay vót. "Cụ Trạc dặn không ai lại gần chỗ đó thì tôi không lại gần, có gì đâu mà phải hỏi lý do. Người già dặn cái gì chắc có cái đó, mình không hiểu thì cứ nghe trước đã, hỏi làm gì cho mệt."

"Bác không thấy sợ à?"

"Sợ thì có mà làm gì được." Ông đưa con dao vót thêm một nhát, mảnh nan rơi xuống chân. "Tôi chỉ ngại vấp thôi, ban đêm mắt tôi kém, chỗ nào lạ lạ là tôi tránh, có gì lớn lao đâu."

Câu trả lời của ông làm tôi thấy nhẹ hơn một chút, rồi lại thấy nặng hơn ngay sau đó, vì tôi biết cái "chỗ nào lạ lạ" ông vừa nói ra một cách nhẹ tênh kia chính là thứ tôi đã tạo ra bằng đúng mười một chữ, đọc to hai lần, dưới ánh trăng thượng tuần, một mình.

Tôi ngồi lại cạnh ông một lúc, xem ông vót nốt mấy cái nan, hỏi chuyện giá luồng năm nay, chuyện cái rổ ông đang sửa là để đựng gì. Ông kể chậm rãi, tay không ngừng, thỉnh thoảng đưa mắt nhìn về phía đường bê tông, chỗ ông vẫn đi vòng qua mỗi lần chở hàng. Có lúc ông nói thêm, không hỏi mà tôi cũng nghe được, rằng thằng cháu ông tối qua đòi ra sau vườn bắt dế, bị ông mắng một trận, "quát nó một câu là nó sợ, trẻ con giờ dễ bảo hơn ngày xưa nhiều." Ông cười, tiếp tục vót, coi như chuyện đã xong xuôi trong đầu ông từ lâu.

Chiều muộn, tôi gặp Miên ở sân nhà, cô vừa đi làm về, tóc còn buộc cao, mùi nước tẩy sơn móng tay vẫn vương trên áo. Cô dựng xe, không đi vào bằng lối tắt sau nhà như mọi bận, mà vòng hẳn ra cổng trước, dắt xe qua sân rồi mới quay lại khoá cổng, đúng cái đường vòng tôi đã thấy cả làng đi suốt hai hôm nay. Cô ngồi xuống cạnh tôi ở bậc thềm, không đổi đồ, duỗi thẳng hai chân, thở dài một hơi dài như vừa trút bỏ được một ngày.

"Cả làng đi vòng tránh chỗ đó rồi đấy chị," cô nói, giọng không còn cái vẻ hoang mang của mấy hôm trước, thay vào đó là một sự bực dọc pha lẫn mệt mỏi. "Bà em tối nào cũng dặn em đi đường trước nhà, đừng đi tắt qua sau. Chỗ đó có gì thì chị biết không?"

"Chị cũng đang hỏi," tôi nói.

"Chị biết cái gì mà không nói à?"

Cô hỏi thẳng hơn hẳn hôm trước, mắt nhìn thẳng vào tôi, không lảng đi chỗ khác như mọi lần cô ngại hỏi ai chuyện gì. Tôi cảm thấy rõ khoảng cách giữa câu hỏi này và câu hỏi ở sân sau nhà bà Rớt mấy hôm trước, khi cô còn hỏi bâng quơ, còn để tôi có chỗ né bằng một câu vòng vo. Lần này cô đang chờ một câu trả lời thật.

Tôi nhìn xuống hai bàn tay mình, nghĩ tới cuốn sổ đang nằm trong túi trong ba lô, nghĩ tới cái cọc cắm khăn, nghĩ tới cách cụ Trạc nhìn tôi ở chỗ rẽ hôm trước. Tôi có thể nói một phần sự thật, đủ để nhẹ bớt cho mình, hoặc tôi có thể giữ nguyên như cũ.

Tôi chọn một con đường khác cả hai.

"Chị cũng đang tìm hiểu," tôi nói, giọng đều, mắt nhìn ra sân chứ không nhìn Miên. "Có khi tự nhiên nó vậy thôi, đất đá vôi lâu năm, rễ tre già cỗi, sinh ra mấy hiện tượng lạ, chị đọc đâu đó rồi, để chị tìm lại tài liệu cho em xem."

Không có tài liệu nào cả. Không có "đọc đâu đó" nào cả. Tôi bịa ra cả câu đó ngay lúc nói, đủ chi tiết để nghe như một điều có thật, đủ mơ hồ để không ai kiểm chứng được ngay. Đó là lần đầu tiên trong suốt hơn một tháng ở thung Nác tôi nói ra một câu sai sự thật một cách rõ ràng như vậy, không phải né tránh bằng cách đổi chủ đề hay im lặng, mà là dựng hẳn lên một điều không có thật rồi đưa cho người khác cầm lấy.

Miên nhìn tôi một lúc, rồi gật, có vẻ tạm hài lòng với câu trả lời đó, hoặc chỉ đơn giản là quá mệt sau một ngày làm việc để hỏi thêm.

"Vậy thôi kệ đi," cô nói, đứng dậy, phủi quần. "Chị tìm ra thì nói em biết nha, em cũng ngại đi vòng lắm, xa gần trăm mét chứ ít gì."

Cô vào nhà thay đồ, để tôi ngồi lại một mình ở bậc thềm, nghe câu mình vừa nói còn vang lại trong đầu, rõ từng chữ, và tôi biết mình sẽ còn phải nhớ câu đó rất lâu sau này, không phải vì nó là một lời nói dối lớn, mà vì nó là lời nói dối đầu tiên tôi tự tay dựng lên, có đầu có đuôi, chứ không phải một sự im lặng mà tôi có thể tự nhủ với mình rằng chưa ai hỏi thẳng.