Tôi nghe tiếng trước khi thấy người.

Sáng hôm đó tôi ra khỏi nhà bà Rớt sớm hơn mọi ngày, định tranh thủ ghé đình xin cụ Trạc thêm một buổi trước khi cụ đi tỉnh khám định kỳ vào tuần sau. Đường từ xóm Bến ra đình chỉ mất mười lăm phút đi bộ, qua một khúc rẽ có cây gạo già rồi men theo bờ ruộng đã gặt xong, rạ khô gãy giòn dưới chân. Tôi vừa đi vừa nhẩm lại vài câu định hỏi cụ hôm nay, tay xách theo cái túi vải đựng sổ tay và máy ghi âm, quai túi cọ vào hông kêu lạch xạch theo từng bước.

Gần tới đầu ngõ dẫn ra sân đình, một giọng đàn ông vang lên đều đều, không phải giọng người làng, nhưng lại nói đúng cái nhịp của người làng, lên xuống ở những chỗ tôi đã quen tai suốt bốn tuần nay. Tôi đứng khựng lại, tai dỏng lên như con vật đánh hơi thấy chuyện lạ. Có ai đó đang nói tiếng trong, trôi chảy, không vấp, không dừng lại tìm từ như tôi vẫn phải dừng.

Tôi đứng nguyên một chỗ thêm mấy giây, cố nghe cho rõ hơn. Giọng đó đang kể một chuyện gì dài, có đoạn cao lên như đang bắt chước lời một người khác, có đoạn hạ xuống trầm hẳn, đúng cái cách người làng vẫn chuyển giọng khi kể lại lời ai đó nói. Không phải kiểu học thuộc lòng, đọc như trả bài. Đó là cách nói của người đã dùng thứ tiếng này đủ lâu để nó thành phản xạ, không còn phải dịch trong đầu trước khi mở miệng.

Tôi rảo bước nhanh hơn.

Sân đình buổi sáng vắng, chỉ có cụ Trạc ngồi trên bậc thềm, một tay chống gậy, tay kia gõ nhịp xuống nền gạch theo câu chuyện. Đối diện cụ là một người đàn ông trạc năm mươi, áo sơ mi cũ đã bạc màu ở vai, quần vải, đôi dép nhựa lấm bùn như vừa lội qua khe. Trên vai ông đeo một cái ba lô vải bố sờn góc, kiểu người ta hay dùng để đựng máy ảnh và sổ tay chứ không phải quần áo. Ông đang nói, tay chỉ về phía đồi Sim, dùng đúng cụm từ chỉ hướng mà cụ Trạc từng dạy tôi mất ba lần mới nhớ.

"Blời hôm nay không mưa đâu, cụ ạ." Ông nói, ngẩng lên nhìn mây. "Con đi từ dốc Nghẹo vào, thấy tle trong bãi Trổ năm nay lên dày hơn năm ngoái."

Cụ Trạc gật, đáp lại bằng một câu ngắn tôi nghe không kịp trọn vẹn, chỉ bắt được vài âm quen. Người đàn ông cười, gật đầu, trả lời tiếp, câu này dài hơn, có cả một cụm tôi chưa từng nghe cụ dùng với mình bao giờ. Rồi ông cúi xuống, lôi từ trong ba lô ra một cuốn sổ tay bìa da đã cũ, gáy sổ phồng lên vì nhét nhiều giấy rời, lật nhanh vài trang tìm gì đó, tay còn lại vẫn tiếp tục câu chuyện với cụ Trạc như thể việc lật sổ chỉ là chuyện phụ, không cần dừng lời để làm.

Tôi đứng lại ở mép sân, không dám bước vào giữa câu chuyện. Bốn tuần nay tôi vẫn nghĩ mình là người duy nhất ngoài làng cố nói được thứ tiếng này, và cái nghĩ đó, dù tôi chưa từng nói ra thành lời, đã trở thành một phần cách tôi nhìn chính mình ở đây. Bây giờ đứng nghe một người lạ nói trôi chảy hơn tôi rất nhiều, tôi thấy một cảm giác lạ, không hẳn ghen, cũng không hẳn sợ, giống như vừa phát hiện có người khác cũng giữ chìa khoá căn nhà mình tưởng chỉ mình có.

Cụ Trạc là người nhận ra tôi trước. Cụ đưa mắt qua vai người đàn ông, gật nhẹ về phía tôi.

"Đấy, cô Hoài đấy." Cụ nói bằng tiếng ngoài, giọng thường như giới thiệu hai người quen cũ. "Cô làm nghiên cứu, ghi chép ở đây ba tháng."

Người đàn ông quay lại. Gương mặt ông không có gì đặc biệt để nhớ ngay, trừ đôi mắt nhìn thẳng và cách ông nhìn tôi một lượt, không phải kiểu đánh giá, mà kiểu người ta soát lại một danh sách trong đầu xem có khớp với những gì đã nghe.

"Chào cô." Ông chìa tay, bắt tay tôi chắc, không lâu quá cũng không vội buông. "Tôi là Nhượng. Vũ Đình Nhượng."

"Dạ, em là Hoài." Tôi đáp, cố giữ giọng bình thường dù trong đầu vẫn còn vang tiếng ông vừa nói với cụ Trạc lúc nãy.

"Cụ vừa kể tôi nghe cô ở đây từ đầu tháng chín, hỏi được nhiều chuyện lắm." Nhượng nói, ngồi lùi lại một chút để nhường chỗ cho tôi ngồi xuống bậc thềm nếu muốn. "Tôi đọc qua vài trang cụ cho xem, cách cô ghi âm vị khá chi tiết. Nhiều người làm điền dã ở đây trước cô chỉ ghi nghĩa, không ghi cách phát âm cẩn thận như thế."

Tôi hơi bất ngờ, không nghĩ cụ Trạc lại đưa sổ của mình cho người khác xem, càng không nghĩ lời khen đầu tiên tôi nhận được ở thung Nác lại đến từ một người tôi vừa gặp chưa đầy một phút.

"Em cũng chỉ mới bắt đầu thôi ạ." Tôi nói, cố giữ khiêm tốn dù trong bụng có chút ấm lên vì câu vừa nghe.

"Bắt đầu mà làm được thế là tốt rồi." Nhượng nói, giọng thật, không có vẻ gì của người đang nói cho vui lòng ai. "Tôi mất gần một năm đầu chỉ để phân biệt được mấy âm đầu của tiếng trong, mà lúc đó tôi đã bốn mươi mốt tuổi, tai không còn nhạy như cô bây giờ."

Tôi ngồi xuống bậc thềm, cách hai người một khoảng vừa phải. Cụ Trạc lặng lẽ đứng dậy, nói một câu bằng tiếng ngoài về việc vào trong lấy nước, rồi chống gậy đi khuất vào nhà, để lại tôi và Nhượng ở sân.

Có một khoảng im lặng ngắn, không khó chịu, chỉ là khoảng dừng tự nhiên giữa hai người mới quen. Tôi nhìn cái ba lô vải bố của ông, những vệt bạc màu ở quai, đoán nó đã theo ông qua không ít chuyến đi. Cuốn sổ da vẫn để mở trên đầu gối ông, trang giấy chi chít chữ viết tay nhỏ, có chỗ gạch xoá, có chỗ ghi thêm bằng mực khác màu, như thể được sửa lại nhiều lần qua nhiều năm chứ không phải viết một lần rồi thôi.

"Anh làm nghề gì mà nói được tiếng trong giỏi thế ạ?" Tôi hỏi, không nghĩ ngợi nhiều, chỉ tò mò thật.

Nhượng cười, một nụ cười không lớn, kiểu người đã trả lời câu này nhiều lần và vẫn thấy nó đáng để trả lời tử tế.

"Để lúc khác kể cô nghe cho kỹ, chuyện dài." Ông nói, gấp cuốn sổ lại, cài dây thun quanh bìa cẩn thận như đang cất một thứ dễ hỏng. "Cô đang ở nhà bà Rớt phải không? Cụ Trạc nói cô hay đi cùng cô Miên nữa."

"Dạ đúng ạ." Tôi hơi ngạc nhiên vì ông biết cả tên Miên, dù mới tới làng chưa được bao lâu, hoặc ít nhất đó là điều tôi đoán.

"Bà Rớt khoẻ không? Lâu tôi chưa ghé thăm bà." Ông hỏi, giọng chuyển sang thân mật hơn một chút, như hỏi thăm người quen lâu năm chứ không phải hỏi cho có.

"Bà vẫn khoẻ ạ. Sáng nào cũng dậy sớm nhóm bếp." Tôi đáp, rồi không kìm được, hỏi tiếp. "Anh quen bà Rớt lâu chưa ạ?"

"Cũng lâu rồi." Ông nói, chỉ vậy, không nói thêm con số nào, đứng dậy, phủi nhẹ quần. "Giờ tôi còn phải ghé thăm vài người quen cũ trong làng, không dám giữ cô lâu."

Tôi cũng đứng lên theo, thấy hơi tiếc vì cuộc trò chuyện dừng lại nhanh quá, đúng lúc tôi bắt đầu muốn hỏi thêm.

Nhượng khoác lại ba lô lên vai, bước được vài bước ra khỏi sân thì dừng lại, quay đầu, như vừa nhớ ra một điều đáng hỏi hơn cả những gì vừa nói.

"À, cô Hoài này." Ông nói, giọng vẫn nhẹ, vẫn thân thiện y như lúc nãy, không có gì đổi khác trên gương mặt. "Cô đã đặt nghĩa được mấy mục rồi?"