Sáng, tôi ngồi ở bàn gỗ kê sát cửa sổ, tai nghe cắm vào máy ghi âm, tua lại đoạn phỏng vấn bà Hoạch hôm qua để chép tay từng câu ra sổ. Việc này tôi làm quen tay tới mức tay chép không cần nghĩ, mắt chỉ liếc theo con trỏ trên màn hình để canh chỗ tua.

Tới đoạn bà Hoạch tả cái vại sành nhà mình dùng muối dưa, tôi định viết chữ "vại" vào ngoặc để chú thích, nhưng đầu óc bỗng khựng lại. Tôi biết chắc có một từ tiếng Việt gọi đúng cái đồ vật đó, cái thứ bằng đất nung, miệng loe, hay để ở góc bếp, nhà bà tôi ngày xưa cũng có một cái y hệt kê cạnh chum nước. Tôi biết mặt nó, biết hình dáng nó, chỉ không lôi được cái tên ra khỏi đầu.

Tôi ngồi im mấy giây, gõ ngón tay lên mặt bàn, cố nhớ. Không phải cảm giác quên tên một người quen sơ, cái quên đó vẫn có, ai cũng gặp. Đây khác. Tôi cảm giác như đang lục một cái ngăn kéo mà mình chắc chắn từng để đồ vào, mở ra thì trống trơn, không phải trống vì chưa từng để, mà trống vì vừa bị lấy đi.

Tôi bấm tạm dừng máy ghi âm, lật sổ tay tìm chữ mình đã dùng trước đây khi ghi chú về những đồ vật tương tự. Không có. Tôi chưa từng viết chữ đó ra, vì chưa từng cần tới. Cuối cùng tôi phải viết tạm "vại (đồ sành đựng dưa muối, có nắp)" thay vì tên đúng, một việc tôi chưa từng phải làm với tiếng mẹ đẻ của mình.

Tôi thử lấy điện thoại ra gõ vài chữ mô tả để tìm trên mạng, xem có gợi ý nào bật lên không. Màn hình chỉ hiện một vạch sóng chập chờn rồi tắt hẳn, dòng chữ "không có kết nối" nằm chình ình giữa màn hình. Ở đây chỉ có dốc Nghẹo bắt được sóng, cách nhà hơn cây số, và tôi không định đi bộ ra đó chỉ để tra một cái tên đồ vật. Tôi cất điện thoại vào túi, thử một cách khác, nhắm mắt hình dung lại cái vại nhà bà ngoại, cả cái nắp đậy bằng gỗ mỏng, cả vết nứt chạy dọc một bên thành, cố mong cái tên tự bật ra theo hình ảnh. Không có gì bật ra cả.

Tôi ngồi thần ra một lúc, nhìn chữ mình vừa viết, cảm giác như vừa bị ai đó lấy trộm một thứ nhỏ mà không để lại dấu vết cạy phá nào. Tôi tự trấn an, chắc do mấy tuần nay nói tiếng trong nhiều quá, đầu lẫn lộn hai thứ tiếng, chuyện bình thường của người học ngôn ngữ mới. Tôi gấp sổ lại, tiếp tục tua máy ghi âm, cố không nghĩ thêm.

Chiều, tôi ra giếng gặp Miên đang giặt đồ, ngồi bệt cạnh thành giếng, tay xoa xà phòng vào cổ áo một cái áo phông. Tôi kể lại chuyện cái vại, cố kể nhẹ như một chuyện buồn cười.

"Chị bị kiểu đó bao giờ chưa?" Tôi hỏi. "Nhớ mặt một cái gì đó mà không nhớ tên, dù nó là tiếng Việt bình thường ấy, không phải tiếng trong."

Miên vò mạnh cổ áo, không ngẩng lên ngay. "Có chứ. Hồi bé em nuôi một con chó, lông vàng, tai cụp một bên, em thích nó nhất nhà. Sau này lớn lên, có lần bạn em hỏi hồi bé nuôi con gì, em ngồi nghĩ mãi không ra tên nó. Nhớ hết, nhớ nó hay nằm ở đâu, nhớ nó sủa kiểu gì, mỗi cái tên là không nhớ."

Tôi ngồi xuống cạnh thành giếng, quên cả việc mình định làm gì tiếp theo. "Rồi chị có nhớ lại được không?"

"Không." Miên lắc đầu, vắt cái áo, nước chảy thành dòng xuống nền gạch. "Em hỏi mẹ, mẹ cũng chịu, bảo lâu quá không ai nhắc tới nó nữa thì quên thôi. Mà chị biết cái lạ là gì không? Con chó đó em thích nhất trong đám chó nhà em nuôi từ trước tới giờ. Mấy con sau này em vẫn nhớ tên hết, dù em không thích bằng."

Tôi nhìn Miên, chưa hiểu hết ý cô muốn nói, nhưng có cái gì đó trong câu chuyện làm tôi lạnh sống lưng, dù trời chiều vẫn nắng.

"Bà em bảo," Miên tiếp, tay vẫn không ngừng giặt, "cái gì mình dùng suốt thì nó bám chắc, dùng ít thì nó lỏng, dễ rơi. Mà cái mình thích nhất thường lại là cái mình ít phải gọi tên nhất, vì nó luôn ở đó, mình không cần réo tên nó ra mỗi ngày như réo mấy cái mình ghét, mấy cái phiền phức. Con chó em thích, em không cần gọi tên nó nhiều, nó tự tới bên em suốt ngày rồi, khỏi cần gọi. Mấy con sau em không thích bằng, em toàn phải gọi, quát, đuổi nó đi chỗ khác, nên tên nó dính chắc hơn."

Tôi ngồi im, nhớ lại câu cụ Trạc nói hôm nọ ở sân đình, nhận thêm thì rơi bớt, không giữ nổi. Câu chuyện của Miên không nhắc gì tới sổ chữ, tới khươm, tới bất cứ thứ gì tôi đang nghiên cứu. Cô chỉ kể một chuyện đời thường về con chó của mình. Nhưng tôi nghe ra được cùng một hình dạng bên dưới hai câu chuyện, chỉ khác vỏ ngoài.

"Vậy chị nghĩ," tôi nói chậm, chọn từng chữ, "cái gì mình ít dùng nhất, thường lại là cái đẹp nhất, đúng không?"

Miên ngừng tay, nhìn tôi một lúc, có vẻ hơi ngạc nhiên vì tôi hỏi đúng vào cái cô vừa nghĩ mà chưa nói ra hết. "Ừ, kiểu vậy đó. Cái đẹp thì mình không cần nhắc nó luôn miệng, nó tự ở yên trong đầu mình, không đòi hỏi gì. Nên nó rơi trước, mình không để ý."

Tôi nhìn xuống bàn tay mình, nghĩ tới cái vại sành sáng nay, tới cái tên biến mất không dấu vết. Tôi không chắc cái vại có phải là cái đẹp nhất trong ký ức tôi hay không, nhưng ý nghĩ về việc trí nhớ tự ý chọn, không hỏi tôi, không cho tôi quyền giữ lại cái mình muốn giữ, làm tôi thấy sợ theo một cách mới, khác hẳn cái sợ lúc đứng trong bếp nhà cụ Trạc nhìn quãng vách không còn cái thang. Đó là sợ cho người khác. Đây là sợ cho chính cái đầu mình.

"Chị sao đơ mặt thế?" Miên hỏi, vắt nốt cái áo cuối cùng, xếp vào chậu.

"Không có gì." Tôi lắc đầu, cố cười. "Chị đang nghĩ, từ giờ chắc chị phải cẩn thận hơn với mấy chữ mới."

"Cẩn thận kiểu gì?" Miên hỏi, đứng dậy, bê chậu đồ lên hông.

"Chị không biết." Tôi đáp thật, và câu đó đúng nghĩa đen. Tôi không biết cách nào để cẩn thận với một quá trình mình không điều khiển được, không thấy được, chỉ biết nó đang diễn ra bên trong đầu mình mỗi ngày, âm thầm, không hỏi ý kiến.

Tối, tôi ngồi lại bàn, định ghi nốt vài dòng cuối cho buổi làm việc hôm nay. Tôi lật sổ tay tới trang trống tiếp theo, nhưng tay vô tình lật ngược lại vài trang trước đó, chỗ tôi ghi chép lộn xộn đủ thứ chuyện cá nhân xen giữa các mục từ vựng.

Có một dòng, viết bằng bút mực khác màu với những dòng xung quanh, nét chữ hơi nghiêng hơn chữ tôi thường viết. Chỉ một câu ngắn về mẹ tôi, một chi tiết nhỏ tôi không nhớ mình từng để ý, càng không nhớ mình đã viết nó ra lúc nào, ở đâu, trong hoàn cảnh gì.

Tôi ngồi nhìn dòng chữ đó rất lâu, ngón tay lần theo từng nét mực, cố nhớ lại cái khoảnh khắc mình cầm bút viết ra câu này. Không có gì hiện lên cả, chỉ có dòng chữ nằm đó, chắc chắn là tay tôi viết, nhưng như của một người nào khác đã mượn tay tôi trong một lúc tôi không nhớ.