Piên cúi đầu. Bà Moóc quấn dải vải đỏ vòng thứ nhất quanh trán cô, kéo chặt. Chặt tới mức thái dương cô giật giật theo mạch máu.

"Chặt quá bà," cô nói nhỏ.

"Chặt thì không rơi," bà Moóc nói. "Ba ngày. Rơi thì xấu."

"Rơi thì sao bà?"

"Rơi thì quấn lại. Mà người ta cười."

"Ai cười?"

"Tao." Bà Moóc kéo thêm một nấc. "Tao cười trước."

Toòng ngồi bên cạnh, mắt tròn xoe. "Chị Piên đau không?"

"Không."

"Mặt chị nhăn kìa."

"Mặt chị nhăn vì em hỏi."

Vòng thứ hai. Vòng thứ ba. Mối vải giắt ở thái dương trái. Bà Moóc vỗ lên đầu cô một cái, như vỗ cái nồi vừa đậy vung.

Rồi tới ba ngày.

Piên không nhớ nó theo thứ tự. Cô nhớ từng mảnh.

Tiếng đàn không dứt. Bà Đeo đàn mỏi thì bà Moóc đàn, bà Moóc ngủ gật thì ông Tào gõ nhịp. Tiếng xóc nhạc trong tay cô, trong tay người khác, lắc đều như vó ngựa trên đường không bao giờ tới chỗ dừng.

Khói bếp, khói hương, khói thuốc lào bám lên gác, bám lên tóc. Mùi rượu nếp ngọt nồng phủ khắp sàn.

Ánh lửa đỏ trên vải đỏ. Lửa làm cái đỏ nào cũng sẫm thêm.

Cả bản ngồi kín sàn. Người ngồi tới chân cầu thang, ngồi cả dưới hiên. Trẻ con ngủ gục trên chiếu, đứa gối đầu lên đùi mẹ, đứa nằm ngang chân người lạ. Toòng ngủ ôm cái xóc nhạc nhỏ, miệng hé.

Kình ngồi ở góc xa nhất, sát cửa, Cộc trên vai. Mỗi lần Piên ngẩng lên thì nó vẫn ngồi đó. Nó không ngủ.

Đêm thứ nhất, lúc bà Đeo đổi đàn, Kình đi vòng qua đám người, đặt một chén nước ấm cạnh đầu gối cô.

"Piên uống đi."

"Đang lễ. Piên không nói chuyện."

"Tui không nói. Tui để nước."

"Kình đang nói."

"Ờ." Kình đứng lên. "Vậy tui thôi nói."

Cộc trên vai nó nghiêng xuống, nói rất nhỏ. "Nó không nói. Tao nói. Uống đi con nhỏ, môi mày nứt rồi."

Piên uống. Cô không ngẩng lên. Khi cô đặt chén xuống thì Kình đã về góc.

Ngày thứ hai, giữa trưa, ông Tào Lăng Văn Phấy gọi cô lại.

Ông ngồi trên chiếu, cuốn sách mở trên đùi, bọc vải chàm để bên cạnh. Ông lấy từ trong bọc ra một vật nhỏ, đặt vào hai bàn tay cô đang chìa ra.

Cái ấn gỗ. Vuông, cỡ lòng bàn tay, dày chừng hai đốt ngón. Có một cái núm tròn ở trên, mòn nhẵn vì bao nhiêu bàn tay đã cầm. Cô lật lên. Mặt dưới khắc chữ, nét sâu, cô không đọc được một chữ nào.

Nó nặng. Cô đã thấy con dấu của Giám ở Thăng Long, dấu đồng, dấu ngà, người ta nâng bằng hai tay. Cái ấn gỗ này chắc nhẹ hơn mọi con dấu đó. Mà nó nặng hơn. Không ai mở sổ. Không ai đẩy hộp son tới.

Ông Tào nói một câu tiếng Tày, giọng đều, trầm, không nhìn cô mà nhìn cái ấn.

Khuê ngồi gần đó, nhìn bà Đeo. Bà Đeo dịch cho Khuê bằng tiếng Kinh.

"Thầy trên trời cấp. Ông chỉ đưa tay."

"Thưa bà, có ghi vào đâu không ạ?" Khuê hỏi.

Bà Đeo hỏi lại ông Tào. Ông Tào lắc đầu, nói một câu ngắn.

"Ông nói ghi trên trời rồi. Dưới này ghi làm gì."

"Nếu có người hỏi cô ấy lấy sắc ở đâu?"

"Thì nó hát cho người ta nghe," bà Đeo nói. "Nghe là biết."

Khuê gật đầu, chậm.

Piên khép hai bàn tay lại quanh cái ấn. Cô không nói gì.

Chiều ngày thứ hai, lúc nghỉ, cô ra hiên uống nước. Khuê ngồi đó, mắt vẫn nhìn vào trong, về phía ông Tào và cuốn sách mở trên đùi ông.

"Piên," Khuê nói. "Muội không đọc được chữ này."

"Chữ ông Tào hả?"

"Muội nhìn từ sáng hôm qua. Có nét giống chữ Nho. Có nét không giống. Muội đoán được bộ, không đoán được âm." Khuê nói chậm, như đếm. "Cả kho sổ Giám không ai đọc được."

"Giám nói người Tày không có chữ."

"Giám nói sai."

Piên nhìn Khuê. Khuê không cười, không nghiêm. Khuê nói như đọc một dòng trong sổ.

"Khuê nói vậy ở Giám được không?"

"Ở Giám thì chưa."

"Chừng nào?"

"Muội chưa biết chừng nào." Khuê nhìn xuống bàn tay mình, chỗ ngón giữa chai vì cầm bút. "Muội biết là sai thì muội ghi trước. Chừng nào nói thì nói."

"Ghi ở đâu?"

"Trong đầu muội. Muội thuộc."

Piên uống hết chén nước. Cô đưa cái chén không cho Khuê.

"Khuê uống đi. Rượu trong kia nồng lắm mà nè."

"Muội không uống rượu."

"Piên đâu có bảo Khuê uống rượu. Piên bảo Khuê uống nước. Từ hôm qua Khuê ngồi đó, chưa uống miếng nào."

"Muội quên."

Khuê cầm cái chén không, nhìn nó, rồi đứng dậy đi múc nước.

Mẹ ngồi sát sau lưng Piên suốt ba ngày. Mẹ không hát được. Mẹ không gảy. Mẹ ngồi đó, lưng thẳng, hai tay đặt trên gối, mắt nhắm hay mở thì Piên không biết vì cô không quay lại. Cô chỉ biết lưng mình ấm. Mẹ ngồi gần tới mức hơi thở mẹ chạm gáy cô.

Ngày thứ ba, gần cuối, tới lúc trao đàn.

Mẹ cầm cây đàn hai dây, đặt vào tay Piên. Rồi mẹ cầm tay trái cô, đặt lên cần đàn. Mẹ ấn hai ngón tay cô xuống hai sợi dây, ấn đúng chỗ, như hồi cô năm tuổi mẹ dạy lần đầu. Môi mẹ mấp máy. Theo đúng nhịp, đúng lời. Không ra tiếng.

Piên gảy. Hai dây kêu lên trong tiếng đàn của bà Đeo, bà Moóc. Mẹ buông tay cô ra.

Bà Moóc đứng dậy, chống gậy, nhìn cô từ trên xuống.

"Từ mai người ta gọi con là bà Then."

"Con chưa già, bà."

"Then không cần già. Cần hát."

"Con hát chưa hay bằng mẹ."

"Chưa hay thì hát nhiều." Bà Moóc khặc một tiếng. "Mẹ con hồi mười chín cũng hát dở. Tao nghe rồi. Dở lắm."

Mẹ ngồi sau lưng cô, cười bằng mũi, vai rung.

Đêm ngày thứ ba, lễ xong. Khách về hết. Người ta cuộn chiếu, mang theo bầu rượu không, bế trẻ con đang ngủ. Bà Đeo, bà Moóc ngủ ở gian ngoài. Ông Tào ngủ ngồi, tay vẫn đặt trên bọc sách. Mẹ nằm. Kình nằm.

Piên ngồi một mình bên bếp tàn, dải vải đỏ đã tháo, gấp lại trên gối. Cái ấn gỗ giắt ở thắt lưng.

Cô ôm cây đàn của mẹ, gảy thử. Dây trầm. Dây giữa. Rồi tay cô theo thói quen đưa sang chỗ dây thứ ba.

Ngón tay chạm vào khoảng không.