Mẹ Piên chia mận đầu mùa vào cái mẹt, mỗi người ba quả, bàn tay gầy đặt từng trái xuống như đặt trứng.

Mận còn xanh, má đỏ một bên, vỏ phủ lớp phấn trắng mỏng. Kình nhận phần mình, ngửi thử. Chua tới tận mũi. Sáng mùng năm tháng Năm, bản nào cũng chua như vậy. Bánh gio gói lá nằm sẵn trên mâm, đen và bóng, thơm mùi tro nếp.

Mẹ Piên đếm ba lượt. Còn dư một quả. Bà cầm quả thứ tư, không nói gì, ngước lên xà nhà, đặt nó lên cái thanh gỗ nơi Cộc đang ngồi.

Cộc nhìn quả mận. Nó nhìn bà.

"Hết phạt rồi hả?" nó hỏi.

"Ăn đi." Bà nói.

Cộc nhón quả mận bằng bàn tay duy nhất, cắn một miếng, nhăn mặt tới mức lông mày dính vào nhau. Nó nuốt. Nó cắn thêm miếng nữa.

"Chua," nó nói. "Ngon."

"Chua mà ngon là sao Cộc?" Kình hỏi.

"Mày không hiểu đâu. Mày còn trẻ."

Toòng cười ngặt, Piên cúi mặt vô mâm. Mẹ Piên che miệng bằng mu tay, vai rung.

Có tiếng chân ngoài sân. Thạc đứng dưới chân cầu thang, tay cầm cuốn sổ nhỏ, chưa lên.

"Xin phép bà Then," ông nói. "Theo quy định tôi phải đo gian nhà, ghi cho sổ. Không đụng vật nào."

Piên dịch. Mẹ Piên nhìn Thạc, nhìn đôi giày vải sạch, gật. Thạc leo lên, đo từng gian bằng sải tay, miệng lẩm nhẩm. Một gian, hai gian. Kình đi theo sau ông, không phải vì được sai, mà vì không có việc gì làm.

"Ông này đo nhà như đo hòm," Cộc nói nhỏ, vẫn ngồi trên xà, quả mận còn nửa trong tay.

"Cộc nói bậy."

"Tao nói thiệt. Ổng đo gian giữa lâu nhất. Chỗ bàn thờ."

"Ổng ghi cho đủ sổ thôi."

"Đủ sổ." Cộc nhai nốt quả mận, nhổ hột vào lòng bàn tay. "Hồi xưa có ông cũng nói vậy với tao."

Kình ngó nó, chưa kịp hỏi thì Thạc đã gọi từ bậc thang, mời nó đi theo xuống gầm sàn.

Đo xong tới gầm sàn, ông dừng lại ở góc. Ở đó một cái vại sành lớn đang ngâm chàm, nước đen xanh phủ lớp bọt tím mỏng.

Ông cúi xuống, ngửi. Nhìn màu nước. Rồi nói, không ai hỏi.

"Ngâm được năm ngày. Thêm vôi thì lên màu."

Mẹ Piên đứng lên từ chiếu, đi xuống cầu thang chầm chậm. Bà đứng bên kia vại, nhìn Thạc, nói một câu tiếng Tày. Piên đứng ở giữa.

"Mẹ hỏi ông biết chàm?"

"Nhà tôi nhuộm vải ven sông." Thạc ngẩng mặt, và Kình thấy lại cái cười thật hôm ở bờ suối, một nụ cười lệch, ngượng. "Tôi lớn bên vại."

Piên dịch. Mẹ Piên hỏi tiếp, hai chữ. Piên nói lại: "Mẹ hỏi nhà ông có mấy vại."

"Sáu cái. Mùa mưa mất hai."

"Mất sao?"

"Vỡ. Hoặc bỏ lỡ lên men, thành nước thối." Thạc gật gật. "Cha tôi bảo vại cũng như người, năm nào cũng có cái bỏ đi."

Piên dịch. Mẹ Piên cười bằng mũi. Bà nói một câu dài hơn, rồi lắc đầu. Piên ngập ngừng.

"Mẹ nói vại nhà mẹ chưa bỏ cái nào. Năm nay vẫn một."

"Một là đủ," Thạc nói. "Một mà giữ được là giỏi."

Hai người đứng hai bên vại, ngó nước chàm, gật nhiều hơn nói. Kình đứng ngoài hiên, tựa vô cột, thấy Thạc khó ghét. Cái người vừa đo gian nhà, đếm đốt ngón tay, bây giờ thò tay xuống miệng vại, vớt một chút bọt tím lên đầu ngón.

"Tay này," Thạc nói, đưa cho mẹ Piên xem. Móng tay cái bên phải của ông có một vệt xanh chàm, mờ mờ, rửa không sạch. "Hồi nhỏ quanh năm móng tôi xanh. Đi học bị bạn chê. Họ kêu tôi là thằng móng ma."

Piên dịch từng chữ, giọng thấp xuống. Mẹ Piên nghe, ngó móng tay ông, rồi giơ bàn tay mình ra cho ông coi. Móng bà xanh sẫm, màu chàm bám sâu trong vân tay.

"Giống," bà nói.

Kình há miệng. Nó định nói con cũng bị chê. Con cũng bị kêu là thằng mù chữ, thằng bùn, thằng miệt dưới. Nó nuốt chữ xuống cổ, quay mặt đi ngó cái vại.

Thạc đếm mận trên mẹt lúc cả nhà ngồi xuống chiếu, gập từng ngón. Ông cầm một quả, cắn một miếng nhỏ, nhăn nhẹ chân mày. Rồi ông trả lại hai quả, đẩy mẹt về phía Toòng.

"Cho cháu."

"Ông ăn đi," Piên nói, lần này bằng tiếng Kinh.

"Một đủ." Thạc quay sang Kình. "Bánh gio này làm bằng tro gì vậy cậu?"

Kình há miệng, gãi đầu. "Con không biết."

"Cậu không biết?"

"Con từ miệt dưới lên, ở dưới ăn bánh ít."

Toòng nghe được chữ "tro", nhanh nhảu nói một tràng tiếng Tày, tay chỉ lên gác bếp rồi chỉ ra rừng. Piên đang bận lau mẹt, không dịch. Thạc nghiêng đầu nghe, rồi lấy bút ghi vô sổ một hàng ngắn.

"Ông ghi gì vậy?" Kình hỏi.

"Chưa rõ."

"Chưa rõ cái gì?"

"Loại tro." Thạc cười. "Có những chuyện sổ chưa hỏi tới."

"Vậy sao ông không hỏi?"

"Hỏi thì phải có người dịch." Ông liếc Piên đang cúi lau mẹt, rồi rất nhanh liếc đi chỗ khác. "Cô ấy bận. Để hôm khác."

"Hôm khác nhớ hỏi nghen ông."

"Tôi sẽ ghi vào sổ là phải hỏi."

Chiều, ông ngồi trên bậc cầu thang, ghi nốt phần còn lại. Kình đứng sau lưng, nhìn qua vai. Ông không bảo nó tránh. Nó đọc ngược trang, chữ Nho nhỏ đều, nét bút sắc.

Ngón tay cái phải của Thạc vẫn còn vệt xanh mới, lấm tấm dính từ vại, lem lên mép giấy.

"Cậu đọc được?" Thạc hỏi, không ngoái lại.

"Dạ."

"Đàn tính ba dây đứt một," ông lặp lại, rất nhẹ. "Ghi như vậy có đúng không?"

"Dạ đúng."

Thạc gật. Ông thổi cho mực khô, gấp sổ lại. Ngón cái in một vệt xanh nhỏ lên bìa.