Ba con gà bị cột chân nằm chồng lên nhau dưới chân cầu thang, con dưới cùng kêu như bị ai ngồi lên.

Kình đứng nhìn chúng một hồi rồi leo lên bậc thứ ba, nơi thầy Khiêm đang ngồi với cái nải thuốc mở toang. Từ sáng, người trong bản kéo tới nhà trưởng bản xin thầy bắt mạch, kẻ ho, người đau lưng, một đứa nhỏ nuốt hạt na. Thầy khám hết. Không ai trả một đồng. Thầy dặn rõ ràng là thầy không nhận gì.

"Thầy, gà."

"Ta thấy."

"Của nhà nào, thầy?"

"Không biết. Bỏ xuống rồi đi." Thầy Khiêm xoa hai bàn tay run. "Con đem trả."

"Người ta cho thầy chớ đâu phải cho con."

"Ta khám bệnh để chữa bệnh. Chữa bệnh mà lấy gà thì thành mua bán."

"Mua bán cũng đâu có sao thầy."

"Có sao. Mua bán thì phải biết giá. Ta không biết giá của cái ho."

Kình ôm ba con gà đi một vòng, hỏi từng nhà. Chủ gà không nhận. Chị Slương hàng xóm xua tay. Ông cụ cuối xóm lắc đầu, rồi nhét thêm một con thứ tư vô tay nó. Kình đem bốn con về, đặt dưới cầu thang. Chiều, dưới đó có sáu con.

Thầy Khiêm nhìn đám gà, thở dài một hơi rất sâu.

"Ở Giám ta không bao giờ giàu thế này."

"Thầy muốn con đem trả nữa không?"

"Đem thêm một lần ta sẽ phải mở tiệm."

Kình nhìn sáu con gà nhìn lại nó. Con dưới cùng kêu thêm một tiếng nữa, như đòi được lên trên.

Cộc ngồi trên cột nhà, đếm gà bằng bàn tay duy nhất. "Sáu. Làm thịt hai con, nuôi bốn con. Thầy khỏi lo đói."

"Mày nói như thầy ở đây hoài."

"Thầy hợp ở đây hơn mày."

Bờ ruộng bên suối có tiếng giày lép nhép. Uẩn đi tới, lấy khăn len che mũi, giày vải mới bọc bùn tới mắt cá. Trong thửa ruộng, Piên đang cấy, lưng cong, hai ống quần xắn tận đùi. Toòng đứng ngay dưới bờ, cầm bó mạ.

Uẩn dừng lại ở bờ ruộng, không bước xuống. "Con đồng," hắn gọi. "Học chính cho gọi."

Piên đứng thẳng lên, bàn tay nắm chặt nắm mạ. Cô chưa kịp đáp thì Toòng đã chống nạnh. Nó nhìn Uẩn, nói rõ từng tiếng bằng cái giọng Tày lơ lớ.

"Đồ mắc dịch."

Uẩn nhíu mày. "Cái gì?"

"Đồ. Mắc. Dịch."

Uẩn nhìn Piên, nhìn Toòng, nhìn bùn. Hắn không hiểu nghĩa, nhưng hiểu cái giọng. Hắn mở miệng thì Thạc đã bước tới, đứng ngay sau lưng hắn. Ông nghe hết. Mặt ông không động.

"Thư lại Uẩn," ông nói.

"Dạ thưa Học chính, tôi..."

"Theo quy định, thư lại không gọi người dẫn đường bằng tên khác tên trong sổ." Thạc chậm rãi gập một ngón tay. "Cô ấy tên Nông Thị Piên."

Uẩn đỏ mặt từ cổ lên tai. Hắn cúi đầu, lùi một bước, giẫm vô vũng bùn, giày mới ngập tới nửa. Thạc không nhìn xuống. Ông gật với Piên một cái, rất ngắn, rồi quay đi.

Kình đứng ở bậc thang nhìn xuống bờ ruộng. Nó liếc Cộc. Cộc ngó trời, huýt sáo một bài lạc điệu.

"Mày làm gì vậy?" Kình hỏi nhỏ.

"Tao ngắm trời."

"Nó học tiếng đó ở đâu vậy?"

"Ở đâu đó." Cộc huýt thêm hai tiếng. "Trẻ con nghe lỏm. Tao có dạy hồi nào."

Tối, nhà Piên có bữa cơm sớm. Mẹ Piên đang chia củi vô bếp, tay bà thoăn thoắt, gốc củi vô trước. Bà sai Toòng đi xách nước.

Toòng ngồi lì trên sàn, không nhúc nhích. Nó ngước lên, mặt đỏ như trái gấc, rồi nói một hơi, rất tròn vành rõ chữ.

"Trời đất quỷ thần thiên địa ơi, cha nội."

Cả nhà im.

Piên đang bóc gói muối, tay khựng lại. Kình định cười, thấy mặt mẹ Piên thì nuốt xuống. Bà để que củi xuống, nhìn Toòng, hỏi một chữ.

"Ai?"

Toòng không nói. Nó giơ ngón tay chỉ lên xà. Cộc ngồi trên xà, lông nó phồng ra như nhím.

Mẹ Piên nhìn Cộc rất bình thản, như nhìn một người khách mới nói hớ.

"Tao dạy nó nói chuyện với con trâu," Cộc chối. "Con trâu hiểu cái này."

"Trâu không nói tiếng đó."

"Con trâu nhà bà khác."

Mẹ Piên chỉ tay vô góc nhà. Góc phía cầu thang phụ, xa bếp, xa bàn thờ, chỗ để cái nồi hỏng. "Ngồi đó," bà nói. "Cơm chín mới ra."

"Bữa đầu bà mời tao ngồi chiếu trên," Cộc cãi.

"Đàn ông thì chiếu trên. Dạy con nít chửi thì ngồi góc."

Cộc há miệng. Rồi nó ngậm lại. Nó nhảy xuống khỏi xà, đi một vòng rất chậm, rất dài, qua bếp lửa, qua mâm chén, qua mặt Kình. Kình ôm bụng cười, nước mắt chảy ra tới tai.

"Cha ngồi cho ngay, dì coi kìa."

"Mày kêu ai cha?" Cộc gắt, đầu không quay lại. "Tao đang bị phạt, đừng kêu bậy."

"Con kêu cha ngồi cho thẳng."

"Tao thẳng. Tao thẳng hơn mày."

Toòng lết lết tới ngồi sát bên Cộc. Nó kéo ống tay áo Kình. "Anh Kình. Cha nội là gì?"

Kình mở miệng. Nó nhìn lên mẹ Piên. Bà đang xoay đầu về phía bếp, vai rung, bàn tay che miệng. Nó nhìn Piên. Piên cắn môi, mắt nhìn xuống chén.

"Là... là một ông," Kình nói. "Một ông rất lớn. Rất lớn."

"Rất lớn ở đâu?"

"Ở miệt dưới."

Toòng gật. Nó chưa hiểu nhưng có vẻ thỏa mãn.

Nồi cơm chín, mùi nếp khét nhẹ lan khắp gian. Mẹ Piên cầm muôi, xới chén đầu tiên. Cả nhà nhìn bà. Bà đặt chén cơm xuống góc nhà, ngay trước mặt Cộc, không nói gì.

Cộc ngó chén cơm một lúc. Hơi nóng bốc lên làm lông mũi nó động đậy. Rồi nó kẹp chén vào khúc tay cụt, kéo sát vô ngực.

Cộc ăn bằng bàn tay duy nhất, mặt quay vô vách.