Cỏ bên bờ ruộng còn ướt sương, Piên đi trước, cây gậy tre trong tay gạt từng bụi, nước bắn ra lạnh buốt cổ chân.

Phía sau cô là Thạc, rồi Uẩn. Thạc đi chậm, mắt luôn nhìn quanh, và cứ vài bước lại hỏi tên một thứ gì đó.

"Cây này gọi là gì?"

"Cây sau sau." Piên không quay đầu. "Lá nấu nước tắm cho con nít."

"Còn cây kia, hoa trắng?"

"Cây mận. Hoa tàn rồi, đang đậu quả."

"Quả chín tháng mấy?"

"Tháng Năm. Đoan ngọ."

"Cô nói tiếng Kinh rành thật." Thạc nhận xét, nhẹ nhàng, như khen cái nón. "Lúc cô dịch cho bà Then, tôi nghe cô đổi giọng. Từ tiếng Tày sang tiếng Kinh, người ta đổi hơi thở."

Piên không đáp. Cô bước nhanh hơn.

Nhà ông Tào Lăng Văn Phấy nằm trên một sườn đồi nhỏ ở Nà Slấy, mái gianh phủ rêu, vách ván đen bóng khói. Cầu thang chín bậc không tay vịn. Ông già ngồi sẵn trên sàn, lưng tựa cột, râu bạc ngắn, áo chàm gài khuy. Ông không đứng dậy. Ông chắp tay, gật nhẹ.

"Mời lên," ông nói, tiếng Kinh chậm.

Thạc cúi chào thật sâu. Uẩn đứng lấp ló sau lưng ông, mắt dáo dác.

Ông Phấy không hỏi họ đến làm gì. Ông chống tay đứng dậy, vô trong nhà, bưng ra một chồng sách đặt trước mặt khách. Giấy dó vàng, mép quăn, buộc bằng dây chỉ đỏ đã sờn. Ông cởi dây, mở trang đầu. Chữ viết thành từng cột dọc, nét mảnh, mực nâu thẫm, mỗi chữ bé bằng hạt đậu.

Uẩn nhìn trang sách, rồi cười.

"Chữ gì như giun bò?" Hắn thì thầm, nhưng đủ lớn để ai cũng nghe. "Có phải chữ đâu."

Thạc quay lại, không nói gì. Chỉ nhìn.

Ông Phấy không giận. Ông không đổi sắc mặt. Ông lật một trang, đặt ngón tay lên đầu cột, và đọc. Giọng ông đều, trầm, không lên không xuống, như người đọc tên người trong một danh sách. Piên nghe hiểu. Ông đọc tên một người, rồi một năm.

"Ổng nói," Piên dịch nhỏ, "sách này do thầy của thầy ổng chép. Năm con Dậu."

"Cảm ơn ông." Thạc chắp tay. Ông nói bằng tiếng Kinh, chậm, từng chữ. "Thưa ông Tào, đoàn Kiểm Kê xin phép ông cho mượn sách. Chỉ chép lại vào sổ của Giám. Xong sẽ trả nguyên."

Piên dịch. Ông Phấy nghe, mắt không rời Thạc. Rồi ông đặt bàn tay lên chồng sách, nhẹ nhàng, như đặt tay lên đầu một đứa con.

"Sách của thầy tôi," ông nói. "Thầy tôi không vào sổ ông."

Piên đứng im. Cô đã dịch hàng trăm câu, câu nào cũng tìm được chữ. Câu này, cô không muốn chọn chữ. Cô dịch đúng từng tiếng.

Thạc nghe xong, gật đầu rất chậm. Ông không cãi. Ông không đưa ra điều kiện. Ông cúi xuống, mở sổ, vừa ghi vừa đọc nhỏ cho chính mình nghe:

"Sách hát. Chữ không rõ."

Ông Phấy nhìn Piên. Mắt ông hỏi: cô dịch có đúng không. Cô gật. Lần này cô dịch đúng.

"Ông Tào." Thạc chắp tay lần nữa. "Xin cho tôi hỏi, ông giữ sách này bao lâu?"

"Sáu mươi năm."

"Ông học chữ này từ ai?"

"Từ thầy tôi. Thầy tôi học từ thầy của thầy." Ông Phấy thong thả. "Học chữ không khó. Học hát khó hơn."

"Ông hát được không?"

"Hát được."

"Vậy sách và hát ông giữ cả hai."

"Hát giữ sách. Sách giữ hát." Ông Phấy cười, nụ cười chậm, ít răng. "Người trẻ không học một trong hai thì cái còn lại chết."

Piên dịch từng câu, giọng khô. Thạc nghe, gật gật, không viết gì. Chỉ lần này, ông thôi không viết.

"Cảm ơn ông," Thạc nói. "Xin lỗi đã làm phiền."

"Không phiền." Ông Phấy gói sách lại, buộc dây chỉ đỏ. "Người tôi hỏi, tôi đáp. Chuyện thường."

Uẩn ho một tiếng, quay đi nhìn ra sân.

Ra tới cổng, Thạc dừng, chờ Uẩn đi trước. Uẩn đi thẳng một mạch xuống dốc, vừa đi vừa chùi giày. Thạc đi chậm lại, ngang hàng với Piên.

"Cô dịch giỏi."

"Cảm ơn quan."

"Mẹ cô ho từ tháng Chạp phải không?"

Piên khựng bước.

"Tôi có ghi," Thạc nói, giọng thật lòng, không dò xét. "Hôm tôi ngồi nhà cô, bà ho hai lần. Ông trưởng bản bảo bà ho từ mùa lạnh. Mùa lạnh là tháng Chạp."

Piên lạnh người. Cô không nghe ra chỗ nào ông cố ý. Chỉ nghe ra một người cẩn thận ghi từng chữ nhỏ vô sổ, cho đến khi những chữ nhỏ thành một cái lưới.

"Nếu cô cần gì cho mẹ," Thạc nói, "cô cứ đến tìm tôi. Đoàn làm được nhiều việc hơn cô nghĩ, theo quy định."

"Piên không cần gì."

"Tôi nói thế thôi. Tôi không ép."

"Piên không cần."

Thạc gật. Ông không nói thêm.

Phía sau, Uẩn dừng lại ở khúc quẹo, cười khẩy với mình, và nói đủ to cho cả hai nghe:

"Con đồng làm cao."

Piên không quay lại. Cô nắm cây gậy tre chặt hơn. Ngón tay cô trắng bệch.

Tới ngã ba, chỗ đường rẽ lên bản Piên và đường rẽ về nhà trưởng bản, Thạc dừng lại. Ông mở sổ, đứng dưới bóng cây sau sau, ghi gì đó, hơi lâu.

Piên liếc qua vai ông. Trong mấy dòng chữ Nho dày đặc, cô không đọc được gì. Cô chỉ biết mặt vài chữ, như biết mặt vài người bà con xa. Nhưng có một chữ nằm ngay đầu dòng, và cô nhận ra nó ngay.

Chữ Nông. Họ cô, chữ cô từng dò bằng đầu ngón tay trên bảng yết ở Giám. Mấy chữ theo sau cô không đọc được, mà cô biết đó là tên cô.

Và bên cạnh, một chữ khác. Chữ cô từng viết lệch nét trên phiếu khai nghề của mẹ.

Chữ mẫu.

Thạc ngẩng đầu lên, gập sổ lại.

"Hẹn gặp, cô Piên."

Ông rẽ về nhà trưởng bản.