Bà Then gỡ cây đàn khỏi vách, ngồi bên bếp, lau bầu đàn bằng vạt áo. Bà lau chậm, từng vòng tròn, như lau mặt một đứa nhỏ mới ngủ dậy.

Tối đó nhà đông. Hàng xóm leo thang lên từng người một, ai cũng cúi đầu chào bà, rồi tìm chỗ ngồi sát vách, khoanh tay trên gối. Chị Slương địu đứa con nhỏ, ngồi gần cửa. Mỗi người mang theo một thứ gì đó đặt cạnh cửa mà không nói. Một nắm gạo. Một bắp ngô. Một con cá suối xỏ lá chuối.

"Hôm nay không phải lễ," Piên nói với Kình, giọng thấp. "Chỉ là me hát cho xóm nghe. Lâu rồi me không hát."

"Sao lâu?"

"Me ho."

"Mà bả chịu hát hôm nay."

"Vì Kình ở đây." Piên liếc nó. "Me nói nhà có khách thì phải hát. Khách ở lâu là người nhà."

"Vậy Kình là khách hay người nhà?"

"Khách ăn nhiều như người nhà."

"Piên!"

"Piên nói thiệt."

Chị Slương ngồi gần cửa nghe lỏm, che miệng cười.

Kình ngồi ở góc, gần thầy Khiêm, Cộc trên vai. Thầy Đức ngồi sát chân thang, quấn chăn, không mở sổ.

Bà Then ngồi xếp bằng, đặt bầu đàn lên đùi, tay trái giữ cần, tay phải đặt lên dây. Bà nhắm mắt.

Tiếng đàn nổi lên. Hai dây thôi, khô, ấm, như tiếng nước nhỏ giọt xuống chậu đồng. Rồi giọng bà vào, khàn mà ấm, trầm mà không nặng. Kình không hiểu lời. Nó nghe như nghe một người đi chầm chậm trên con đường dài, bước qua suối, bước qua đá, bước qua sương.

Cả gian ngồi im. Chị Slương cúi mặt, đứa bé ngủ trên ngực chị. Một ông già cuối vách gật gật đầu theo từng nhịp. Ánh lửa chạy dưới mặt người nghe, từ cằm lên trán.

Giọng bà đi lên. Lên mãi. Tới một chỗ cao, Kình thấy giọng bà chạm vào cái gì đó, như bàn chân chạm vào bậc thang đã gãy. Bà hạ giọng xuống, đi đường vòng, lách qua, rồi lại tiếp tục. Không ai trong nhà tỏ ra nghe thấy gì lạ, như ai cũng đã quen.

Tới chỗ cao thứ hai, bà ho.

Tiếng ho nhỏ, khô, bật ra từ lồng ngực. Bà đưa tay che miệng. Tiếng đàn tắt. Bà ngồi cúi đầu, vai nhấp nhô vài nhịp, rồi dừng hẳn. Bà không hát tiếp.

Không ai nói gì. Chị Slương lau mắt. Ông già cuối vách chắp hai tay, cúi chào bà từ xa.

Cộc ghé sát tai Kình, thì thầm, giọng không đùa:

"Bả hát lên tới đâu đó rồi quay về. Như người đi chợ quên tiền."

Kình quay lại nhìn nó. Cộc không nói thêm. Nó đang nhìn bà Then, hai mắt sáng.

"Cộc."

"Gì?"

"Mày nói cái gì vậy?"

"Tao nói bả hát hay."

"Không phải."

"Thì tao nói bả hát hay mà quay về." Cộc ngoảnh đi. "Hỏi nhiều."

Bà Then ngẩng đầu. Bà uống ngụm nước ấm Piên đưa, đặt bát xuống, và nhìn thẳng sang Kình.

"Con hát được không?"

Kình giật mình. "Dạ?"

"Con hát."

"Con biết có một bài."

"Hát."

"Con hát dở lắm. Dở như..."

"Hát."

"Dở tới mức gà nghe phải bỏ chạy."

"Gà nhà này không chạy."

"Dạ, vậy thì..."

"Hát."

Cả gian quay nhìn nó. Piên ngồi bên bếp, đưa tay lên miệng, không biết giấu cái cười hay giấu cái gì khác. Kình hít vô một hơi dài. Nó chưa bao giờ hát trước đông người như vậy. Nó chưa bao giờ hát với giọng không run.

Nó hát. Nó hát bài má nó hát.

"Ví dầu cầu ván đóng đinh..."

Giọng nó phô. Lên không tới, xuống quá, nhặt lại thì lệch nhịp, và nó nghe rõ từng chỗ lệch. Cả gian im phăng phắc. Nó hát tiếp, từng câu, không dám ngẩng lên, tới câu cuối:

"Khó đi má cõng con đi."

Nó dừng. Tiếng lửa bếp nổ lép bép trong khoảng im lặng.

Bà Then nhìn nó, mặt vẫn vậy.

"Hát cho người chết hả?"

"Dạ."

"Cho ai?"

"Cho má con."

"Má con hát hay không?"

"Con không nhớ." Kình gãi cổ. "Con nhớ cái bài thôi."

Bà gật. Cái gật rất nhỏ, rất chậm, như đặt một viên đá xuống đúng chỗ.

"Ừ," bà nói. "Hát được."

"Anh Kình hát nữa đi," Toòng nói từ cuối nhà, đang ngồi bó gối bên cạnh bẫy chim.

"Một bài đủ," bà Then nói.

"Nghe buồn."

"Bài đó buồn."

"Anh hát buồn. Em nghe, thương. Sao vậy?"

"Nín," bà nói, nhẹ. Toòng nín.

Piên quay mặt vào vách. Kình thấy lưng cô thẳng, gáy cô nghiêng nghiêng, bàn tay nắm chặt cái khăn buộc miệng gùi để cạnh chân.

Ông già cuối vách nói một câu bằng tiếng Tày. Mấy người cười khẽ. Chị Slương cúi xuống đứa nhỏ, tay vuốt tóc nó. Bà Then nhấc đàn lên, lau bầu một lượt nữa.

"Ông già nói gì vậy?" Kình hỏi Piên nhỏ giọng.

"Ổng nói... người hát sai nhịp mà vẫn đúng." Piên không quay lại. "Piên dịch bậy đó."

"Dịch bậy mà nghe được."

"Nghe được thì kệ."

Hàng xóm về từng người. Bà Then ngồi một mình bên bếp, hai tay đặt trên bầu đàn, mắt nhìn lửa. Thầy Khiêm đứng dậy từ góc tối, bước tới. Ông đặt cạnh tay bà một chén nước nóng, bốc khói, mùi gừng.

"Sáng mai," ông nói, "trước khi bà ra bếp, ta bắt mạch."

Bà ngẩng lên, nhìn ông, rồi nhìn chén nước.

"Ông bắt mạch rồi."

"Ta bắt hôm qua. Ta muốn bắt lại."

"Mạch có đổi đâu."

"Ta muốn nghe nó lúc chưa ai quấy rầy."

"Ông nói chuyện như thầy mo."

"Ta nói chuyện như thầy thuốc già. Hơi chậm."

Bà Then cười, cười bằng mũi. Bà gật, bưng chén lên thổi, uống từng ngụm nhỏ. Hơi gừng bay lên mặt bà, che mờ đôi mắt. Ngoài hiên, gió xuống khe lại bắt đầu.

Bà ho một tiếng, rất khẽ, rồi nén lại, hai ngón tay đè lên giữa ngực như đè một chiếc nút áo bật chỉ.