Piên đứng giữa gian giữa, chống nạnh, quát thằng Toòng bằng tiếng Tày.

"Đi xách nặm về cho đầy máng! Khách lên là có nước rửa chân, nghe chưa!"

Toòng làm mặt xấu, lè lưỡi, quay người chạy ra cửa, cái bẫy chim lách cách bên hông. Piên chưa kịp quát tiếp thì nó đã biến mất khỏi đầu cầu thang.

Mẹ ngồi trên chiếu, chải tóc. Cây lược gỗ đi từ đỉnh đầu xuống ngọn, kéo theo một nhúm tóc rụng. Bà gỡ nhúm tóc khỏi răng lược, vo nhỏ, nhét vào khe vách sau lưng, như người ta giấu hạt giống. Piên thấy. Cô không nói gì. Cô lấy khăn lau cái bàn đã sạch.

Thạc lên sau giờ Thìn, Uẩn theo sau ôm sổ. Thạc cởi mũ ở đầu thang, chào bà Then bằng cái cúi đầu sâu, ngồi xuống chiếu dưới, hai tay đặt trên đầu gối.

"Xin bà đừng lo," ông nói, từng chữ rõ. "Đoàn ghi danh những người hành nghề trong thung lũng. Không bắt ai. Không phạt ai. Chỉ ghi, để Giám biết ở đây có những ai."

Piên dịch sang tiếng Tày, câu ngắn hơn. Mẹ gật.

"Xin bà cho biết tên."

"Lường." Mẹ nói bằng tiếng Tày, rồi thêm tiếng Kinh lơ lớ: "Bế Thị Lường."

"Bà Bế Thị Lường. Năm nay bao nhiêu tuổi?"

Piên dịch. Mẹ đáp. "Bốn mươi sáu."

"Bà hát bao nhiêu năm?"

"Ba mươi."

"Từ năm mười sáu tuổi." Thạc ghi. "Trong thung lũng này còn ai hát như bà?"

Mẹ nghĩ một lúc. "Vi Thị Moóc. Lục Thị Đeo."

"Hai bà đó nhà ở đâu?"

"Đeo ở đầu bản," Piên dịch. "Moóc ở bên kia suối, cuối bản."

"Cô dẫn tôi tới thăm hai bà được không?"

"Để mẹ Piên hỏi."

"Phải hỏi bà." Thạc gật, như thấy chuyện đó đương nhiên. "Bà có nhận tiền công khi hát?"

Piên dịch. Mẹ ngẩng lên, nhìn Thạc, đáp bằng tiếng Tày, vắn như tiếng gà. Piên lặp lại: "Gạo. Gà. Vải."

"Không có tiền?"

Mẹ nhìn Piên. "Bấu."

"Không," Piên dịch.

"Hát lấy gà," Uẩn lẩm bẩm sau lưng Thạc.

Mẹ cười, cười bằng mũi. Bà hiểu đủ tiếng Kinh để nghe ra chữ gà. Uẩn đỏ mặt, cúi xuống sổ.

Thạc không ngẩng lên. "Câu thứ tư. Bà có hát mời thần nào chưa có sắc không?"

Piên mở miệng. Cô dịch từng chữ trong đầu trước khi nói: thần, chưa có sắc, hát mời. Ở Giám, ba chữ đó đi liền nhau là một tội. Cô còn nhớ lần đầu bị bắt khai nghề của mẹ vào phiếu, tay run tới nỗi viết chữ mẫu lệch nét. Cô quay sang mẹ, nói bằng tiếng Tày, chậm.

Mẹ đáp. Bà nói dài hơn mọi lần, giọng khàn, nhẹ như nói chuyện với người đang ngủ.

"Thần nào nghe thì hát cho thần đó. Thần có sắc hay chưa, mẹ không hỏi."

Piên quay lại, nhìn Thạc.

"Mẹ Piên chỉ hát cho nhà có người ốm," cô nói. "Xin cho người ta khỏi."

"Chỉ vậy?"

"Chỉ vậy."

Uẩn chép. Ngòi bút của Uẩn chạy xoèn xoẹt trên giấy.

Ở góc nhà, Piên thấy bàn tay trái thầy Đức đặt trên đầu gối động đậy. Hai ngón. Hai cái. Thầy nhìn xuống tay mình như nhìn tay người lạ, rồi đặt cả bàn tay nằm phẳng. Thầy không ngẩng lên. Không nói gì.

Kình ngồi cạnh thầy Đức. Kình nhìn xuống chân, không nhìn thầy, không nhìn Piên.

Piên nuốt khan.

"Xin bà thứ lỗi cho câu hỏi này." Thạc khép sổ tạm, nhìn quanh nhà. Mắt ông dừng ở vách, nơi cây đàn treo đó với hai dây căng và một dây xoắn nút. "Đàn của bà đứt một dây."

Piên dịch. Mẹ gật.

"Tôi ghi vào sổ. Để Giám biết người hành nghề ở đây thiếu đồ nghề." Ông quay sang Piên, giọng thật lòng. "Cô nói với bà, ghi vậy là để Giám còn biết đường lo."

Piên dịch. Mẹ chỉ nhìn ông, không đáp.

Piên ghét câu đó. Cô ghét vì nó tử tế. Nếu ông nói nó bằng giọng quan, cô còn dễ ghét. Ông nói nó như nói với người bà con.

"Cảm ơn bà," Thạc nói, chắp tay. "Hôm nay vậy là đủ."

Ông đi. Uẩn gom sổ, đi theo, quay lại liếc cây đàn một lần rồi bước nhanh xuống thang. Thầy Đức đứng lên sau cùng, lưng còng dưới chăn. Ông cúi chào mẹ, không nói câu nào.

Khách vừa ra khỏi sân, Toòng từ sau gầm sàn nhảy lên, tay cầm cái quạt nan, mở ra úp lên lòng bàn tay như cuốn sổ. Nó đứng thẳng, cằm hếch, mắt nhìn xuống.

"Câu thứ tư!" nó rống bằng giọng ông Học chính, giọng nhỏ nhẹ mà ép xuống. "Bà có hát... cho thần... nào... chưa... có sắc... không?"

"Toòng!"

"Hát lấy gà!" Toòng lắc đầu, chép chép lên cái quạt. "Hát lấy gà! Hát lấy gà!"

Piên cười. Cô cười bật ra, cười to, cười tới chảy nước mắt, tới ôm bụng ngồi bệt xuống sàn, tới không thở nổi. Cô cười như chưa từng ở Giám ngày nào, chưa từng nhịn ai cái gì.

Mẹ cũng cười bằng mũi, vai rung. Toòng nhảy tưng tưng giữa nhà.

"Giống không me?"

"Giống."

"Em nhại thầy Đức nữa nghe!"

"Không được," Piên nói, vẫn chưa hết cười.

"Được," mẹ nói. "Nhưng đừng cho thầy thấy."

Chiều xuống. Toòng chạy ra bờ suối chơi. Piên ngồi tách hạt ngô bên bếp. Mẹ ngồi đối diện, bàn tay gầy xoay xoay cây lược, mắt nhìn lửa.

"Câu thứ tư," mẹ nói, không nhìn Piên, "con dịch sai."

Piên ngưng tay.

"Dạ."

"Dịch sai hay."

Piên không biết nói gì. Mẹ đứng dậy, bước tới vách, gỡ cây đàn xuống. Bà ngồi xếp bằng, đặt bầu đàn lên đùi, ngón tay gầy đặt lên dây. Bà gảy hai dây, nhẹ, tiếng đàn chạy ra từ chỗ hõm của bầu, ấm và khô.

Rồi ngón tay bà trượt tới chỗ dây thứ ba. Gảy vào khoảng không.

Bà treo đàn lại lên vách.