Rằm tháng Giêng, xế trưa, ghe cập bến chợ ngoại thành, cách cổng kinh một buổi đường. Thầy Đức buộc dây vào cọc rồi mới mở sổ. Thầy ghi một dòng ngắn, đọc lại bằng mắt, không đọc ra miệng.

Kình nghiêng đầu. Lần này thầy không xoay sổ đi.

"Bến chợ, rằm, ngày hẹn cũ."

"Thầy ghi ngày hẹn cũ làm chi nữa, thầy?"

"Ngày đó tôi tính còn ngồi cửa sông chờ cậu."

"Giờ con ngồi đây rồi."

"Thì sổ ghi rằm tôi ngồi đây, có cậu."

Thầy gấp sổ, nhét vào vạt áo, bước lên bờ. Kình đội cái nón vành rộng, vác mái chèo theo sau. Vành nón sụp tới mắt, nó phải ngửa cằm lên mới thấy đường.

Chợ họp dưới mấy gốc sấu già. Mùi cá khô, mùi vôi ăn trầu, mùi khói nồi bánh đúc. Thầy dừng ở một sạp gạo có bốn cái bao mở miệng, cái đấu gỗ úp trên bao giữa.

"Gạo này bao nhiêu?"

"Ba tiền năm đồng một đấu."

"Ba tiền."

"Gạo mới, ông."

"Gạo mới thì hạt dài. Hạt này hạt ngắn."

Người bán cúi nhìn bao gạo của mình như mới thấy lần đầu. Thầy Đức gỡ xâu tiền ra, đếm từng đồng trên lòng bàn tay trái. Đồng nào sứt mép thầy gạt riêng sang một bên, để lại trong túi. Người bán thở ra một hơi, đong gạo.

Kình đứng sau lưng thầy, nhìn ra cuối chợ. Ở đó có một thân sấu già, trên thân dán một tờ giấy dó mới, chữ in khuôn lớn, mép hồ còn bóng ướt.

Bảng không nói qua hồ nào. Không nói hòm sổ đi đâu.

Sát bên tờ dán mới là một tờ cũ hơn, giấy đã vàng mép, góc dưới quăn lên vì nắng. Kình biết tờ đó. Nó thấy tờ đó lần đầu hai năm trước, trên một cây cột ở bến sông Cái, hồ còn rỉ xuống thân cột thành vệt dài.

Dưới dòng tội là ô vuông son, chỗ để hình người. Bốn cạnh thẳng. Giữa ô trống trơn.

Một đứa nhỏ đứng cạnh mẹ, tay chỉ lên.

"Ông này mặt đâu rồi?"

"Giám chưa vẽ," người mẹ nói, kéo nó đi.

Kình bước tới. Nó đứng gần tới nỗi mép vành nón chạm vào giấy. Ô son nằm ngang ngực nó. Màu son đã ngả sẫm, chỗ nét cọ đi lại hai lần thì đậm hơn.

Có người kéo tay áo nó. Thầy Đức, bao gạo trên vai.

"Cậu đứng gần quá."

"Con coi ô vuông, thầy."

"Coi xa cũng thấy."

"Xa thì nó nhỏ."

Cộc trên vai trái nó nghiêng đầu, nhìn ô son. Ánh nắng chợ đi xuyên qua lông Cộc, rọi một vệt nhạt lên mép giấy.

Bà bán bánh đa ngồi ngay dưới gốc cây, cái thúng bánh trước mặt phủ lá chuối. Bà nhìn Kình. Rồi nhìn ô vuông. Rồi lại nhìn Kình.

"Cậu trông giống..."

Kình đứng yên. Tay trái nó nắm chặt cán mái chèo.

"...thằng con ông thợ mộc đầu ngõ."

"Con giống nó chỗ nào, bà?"

"Chỗ cái miệng cứ như sắp cãi."

"Con có cãi đâu, bà."

"Đó. Chưa chi đã cãi."

Bà mở lá chuối, nhón một cái bánh đa vàng, mỏng, rắc mè đen, dúi vào tay nó.

"Hai đồng một cái. Cái này bà cho."

"Con trả bà."

"Thằng con ông thợ mộc ăn chịu ba tháng rồi. Thêm cậu một cái thì có sao."

Cộc nói sát tai nó, giọng mỏng như tờ lá khô cọ vào nhau.

"Mụ nhìn cái ô, mụ nhìn mày, tao thấy hai thứ giống nhau."

"Giống chỗ nào, cha?"

"Trống trơn."

Kình không đáp. Nó cầm cái bánh, không ăn.

Thầy Đức đặt bao gạo xuống, mua thêm năm cái bánh. Bà gói từng cái vào lá, vừa gói vừa nói, như người bán hàng quen nói chuyện với ai cũng được.

"Ông lên kinh thì đi cổng chính hay cổng phụ?"

"Tôi đi đường sông."

"Đường sông thì khỏi qua đèn."

"Đèn gì, bà?" Kình hỏi.

"Hồi cuối năm Giám gắn đèn mới ở cổng. Ai đi qua thì đèn viết tên người đó lên vòm bằng son, sĩ tử khỏi phải đứng điểm danh."

"Đèn viết tên ai cũng viết hả bà?"

"Ai có tên."

Kình im. Bà buộc lạt gói bánh, đưa cho thầy Đức, nhận mười đồng, rồi quay sang hỏi giá cau với người bên cạnh.

Hai thầy trò về ghe. Thầy để bao gạo vào khoang, ngồi lên mui, không mở sổ.

"Cậu nhìn cái bảng mộ."

"Con nhìn cả hai tờ."

"Tờ kia cậu nhìn hoài rồi."

"Tờ bảng mộ con mới nhìn."

Thầy im một nhịp.

"Cậu không cần xin việc. Tôi nuôi cậu được."

"Thầy còn một quan năm tiền."

"Đủ gạo ba tiền một đấu."

"Thầy ăn nguyên đấu hả thầy?"

"Tôi ăn đủ."

"Thầy ăn đủ, con ăn đủ, cha con ăn ké. Một đấu ăn được mấy ngày, thầy?"

"Tôi có sổ tính."

"Sổ thầy tính trừ chứ đâu có tính cộng."

Thầy Đức không đáp câu ấy. Kình gác mái chèo lên đùi, lần ngón cái trên nút chỉ chàm.

"Con phải có việc, thầy. Việc để đứng gần mà không ai hỏi."

"Gần cái gì?"

"Con chưa biết."

"Chưa biết thì đứng gần làm chi?"

"Đứng gần thì biết."

Thầy nhìn nó lâu. Lâu như nhìn một dòng sổ có chữ viết đè. Rồi thầy gật một cái.

"Khuân hòm sổ là việc nặng. Vai cậu chưa quen."

"Vai con khuân thúng cá cả mùa."

"Thúng cá ướt. Hòm sổ khô mà nặng hơn."

"Nặng hơn thì con khuân chậm hơn."

"Khuân chậm thì cai trừ công."

"Vậy con khuân nhanh."

Cộc khục khục trên vai.

"Ông thầy hỏi một câu, nó trả hai câu. Ông thua rồi."

"Tôi không cãi với cậu ấy," thầy Đức nói, không nhìn lên vai Kình. "Tôi hỏi cho đủ."

"Hỏi đủ chưa ông?"

"Còn một câu."

Thầy đứng dậy, bước lên bờ lần nữa. Kình theo. Thầy đi thẳng tới thân cây có hai tờ giấy, đứng trước tờ bảng mộ, không đứng trước tờ yết. Thầy đưa ngón trỏ lên, chỉ vào dòng chữ cuối cùng, nhỏ hơn hết, nét in đã nhòe một góc vì hồ.

"Hỏi cai Lược, bến Giám."

Kình nhìn dòng ấy. Nó nhớ cái miệng nhai trầu không ngừng, đỏ tới chân răng. Nó nhớ tiếng bã trầu nhổ xuống nền đất xưởng, bẹp một tiếng, rồi cái nhìn liếc quanh xem có ai thấy không.

Thầy Đức rút ngón tay về. Đầu ngón dính một chút hồ còn ướt. Thầy chùi vào vạt áo nâu, chùi hai lần.