Chiếc lá sấu vàng rời cành ở độ cao bằng ba người đứng chồng lên nhau, xoay hai vòng trong gió núi, rồi chao sang trái.

Thạch Sanh mười chín tuổi giương cung tre, dây cung bằng sợi gai se đôi, mũi tên vót từ nứa già. Chàng không nhắm chiếc lá. Chàng nhắm chỗ chiếc lá sắp tới.

Tên đi. Chiếc lá giật lên một cái, rồi rơi thẳng, không xoay nữa, cắm trên mũi tên như một lá cờ con, cùng mũi tên đâm vào thân cây sung bên suối.

"Được," ông Đa nói từ phía sau. "Lần trước cháu nhắm vào lá."

"Lần trước cháu bắn trượt."

"Vì lá không đứng yên chờ cháu. Không cái gì đứng yên chờ cháu cả." Ông lão đi qua bãi đá cuội, chân không giẫm lên đá trơn mà không trượt, tới bên cây sung rút mũi tên ra, ngắm chiếc lá thủng một lỗ tròn giữa gân. "Hôm nay bắn bao nhiêu phát?"

"Bốn mươi."

"Trượt mấy?"

"Sáu."

"Sáu chiếc lá còn bay. Nhớ lấy sáu chiếc ấy, quên ba mươi tư chiếc kia đi."

Bảy năm, ông Đa dạy chàng bằng những câu như thế. Ông không cầm tay chỉ việc. Ông đứng xa, hỏi một câu, rồi đợi.

Buổi chiều ông bắt chàng vật. Ông lão gầy như cành củi, Thạch Sanh giờ đã cao hơn ông một cái đầu, vai rộng, bắp tay to như cột nhà sàn, thế mà bảy năm nay chưa lần nào chàng quật được ông xuống.

Hôm nay cũng thế. Chàng lao vào, hai tay ôm ngang lưng ông, ghì xuống. Ông lão không chống. Ông để chàng ghì, rồi chỉ dời chân sang một bước, và cả sức nặng của chàng đổ về khoảng trống ông vừa để lại. Chàng ngã sấp trên rễ đa, má đập vào lớp vỏ sần.

"Cháu dùng sức để làm gì?" ông hỏi.

"Để quật ông xuống."

"Ta đứng trước cháu thì cháu dùng sức quật ta. Nếu trước mặt cháu là một hòn núi thì sao?"

Thạch Sanh lồm cồm ngồi dậy, chùi máu mũi. "Thì cháu đi vòng."

"Thế sao nãy không đi vòng?"

"Ông không phải hòn núi."

"Với cháu, ta là hòn núi." Ông lão ngồi xuống một cái rễ, chân buông thõng. "Sức của cháu to. To hơn người thường bốn năm lần. Nhưng sức to thì ngã cũng đau. Đứng dậy, lại."

Họ vật tới khi mặt trời xuống sau rặng núi đá. Chàng ngã mười một lần. Lần thứ mười hai, chàng không lao vào nữa. Chàng đứng yên, đợi. Ông lão đứng yên, đợi. Một con chim chào mào bay ngang qua giữa hai người, và cả hai cùng cười.

"Được," ông Đa nói. "Đủ rồi."

Tối ấy Thạch Sanh nấu cơm. Gạo mới đổi ở phiên chợ hôm qua, nếp lẫn tẻ, thơm. Chàng xới ra hai mo cau như mọi năm vào đêm ông Đa tới, mỗi năm một đêm, đúng mùa mưa. Năm nay trời mới tháng Hai, chưa mưa, mà ông đã ở lại từ sáng.

Ông nhón một miếng. Nhai lâu.

"Mai ta đi."

Thạch Sanh đặt mo cau xuống. "Ông đi đâu ạ?"

"Đi đường ta. Từ mai cháu không thấy ta nữa."

"Năm sau ông có về không?"

"Không phải năm sau." Ông lão nhìn ra gốc đa, chỗ phiến đá xám dưới lớp lá mục. "Cháu còn nghe nó gọi không?"

"Còn. Nhưng ít. Một tháng một lần. Cháu quen rồi."

"Đừng quen." Giọng ông không gắt, nhưng nặng. "Quen thì có ngày cháu thưa mà không biết mình đã thưa. Hôm nay là bài cuối, ta nói một lần, cháu nghe kỹ."

Chàng ngồi thẳng lưng. Bảy năm, chàng chưa nghe ông nói "một lần" bao giờ.

"Cái cửa dưới gốc đa này không phải cái cửa duy nhất. Cả vùng Cao Bình này, chỗ nào có đá vôi là có hang. Hang ở núi Đá Đen, hang ở vách Én, hang ở chân đồi phía tây nơi người ta lấy nước. Mọi cái hang trong vùng đều thông nhau. Ở trên là hang khô. Đi xuống là sông ngầm. Đi xuống nữa thì cháu không cần biết."

"Sao cháu không cần biết ạ?"

"Vì biết thì cháu sẽ muốn xuống xem." Ông lão nói tiếp. "Có những cái cửa có cây giữ. Như cây này. Có những cái cửa không còn cây nào. Ở những cái cửa không còn cây, thỉnh thoảng có một thứ chui lên. Người ta gọi nó là quái, là tinh. Người ta lập miếu thờ nó, nộp người cho nó, rồi quên mất vì sao nó ở đấy."

"Cháu có phải đi đánh chúng không?"

"Cháu không phải đi tìm. Nhưng nếu chúng đứng trước mặt cháu, cháu sẽ phải đánh." Ông lão nhìn thẳng vào chàng. Mắt ông vẫn nâu đục như nước suối sau mưa. "Bảy năm ta dạy cháu đánh. Giờ ta dạy một câu, câu này cháu không được quên: đừng đánh vì hận."

"Vâng."

"Đừng 'vâng' vội. Cháu có biết trong cháu có cái gì không?"

Thạch Sanh lắc đầu.

"Một cái giận. To bằng cây." Ông lão hất cằm về phía gốc đa. "Bằng cây này. Đêm đầu tiên cháu ngồi ở cửa, cháu đã thấy nó rồi. Cháu giận mẹ bỏ đi, giận cha ngã, giận người chợ cười cháu. Bảy năm nay cháu không giận ai vì chưa ai cho cháu lý do thật. Đến khi có người cho cháu lý do, cái giận ấy sẽ đứng dậy. Lúc ấy cháu nhớ câu này."

"Nếu cháu quên thì sao ạ?"

"Thì cháu đánh thắng. Và cái ở dưới kia cũng thắng." Ông lão đứng dậy. "Ta không nói thêm. Ăn đi."

Sáng hôm sau, sương xuống dày. Ông Đa đi về phía sau thân đa, chỗ những rễ phụ buông dày như rèm. Thạch Sanh đứng ở cửa lều nhìn. Ông lão đi vào giữa những sợi rễ, và sương nuốt mất ông, gọn như nuốt một làn khói bếp.

Chàng đứng một lúc lâu. Rồi chàng gánh củi ra chợ.

Phiên chợ Dốc Đá tháng Hai đông hơn mọi khi. Người ta không bàn chuyện giá gạo, giá muối như thường lệ. Họ đứng thành từng tốp, nói nhỏ, nhìn về phía núi Đá Đen.

"Năm nay đến lượt làng Bãi Sậy hay chợ mình?" một bà hàng rau hỏi.

"Bãi Sậy nộp năm ngoái rồi, con bé Mạ nhà ông Rơm ấy," ông hàng cá khô đáp, giọng không còn trêu chọc như mọi khi. "Năm nay phải đến chợ mình. Mùng một tháng Ba bốc thăm ở đình chợ, rằm thì nộp."

"Lạy trời đừng trúng nhà tôi."

"Thì ai chẳng lạy."

Thạch Sanh đặt gánh củi xuống. "Bốc thăm gì ạ?"

Cả tốp người quay lại nhìn chàng. Ông hàng cá khô nhìn bộ vai rộng của chàng một lúc, như lần đầu tiên thấy nó.

"Thằng Sanh ở gò Đa đấy à. Mày không biết thật à? Miếu Thần Trăn trên núi Đá Đen. Mỗi năm phải nộp một người, không thì cả vùng mất mùa, trâu chết, trẻ con ốm." Ông nhổ bã trầu xuống đất. "Năm nay đến lượt chợ Dốc Đá."