Nắng đã lên cao khi đoàn trâu của cha Vũ bắt đầu leo dốc, chín con trâu nối đuôi nhau trên con đường mòn đất đỏ, bụi bốc lên mù mịt sau mỗi bước chân nặng nề, bám cả vào lông mày, vào cổ áo của người đi cùng. Vũ đi cuối đoàn, tay cầm một cây gậy tre dài để thúc trâu, vai đeo túi cơm nắm mẹ nuôi gói cho từ sáng sớm, thỉnh thoảng phải chạy vài bước để dồn con trâu đi chậm nhất theo kịp đàn.

Đây là chuyến đi hàng năm, mùa nghỉ giữa hai vụ, cha Vũ dẫn trâu lên nguồn An Khê đổi lấy muối, vải, và ít tiền công cho những nhà trên đó cần sức kéo. Vũ theo cha từ năm mười hai tuổi, năm nay là lần thứ tư, nhớ rõ từng khúc quanh, từng chỗ dốc trơn phải cẩn thận dắt trâu, nhưng lần này có gì đó khác hẳn mấy lần trước, một cảm giác lành lạnh sau gáy mà cậu chưa gọi tên được.

Qua một khúc quanh, đoàn trâu chậm lại. Phía trước là một xóm nhỏ ven đường, chỉ còn lại chừng dăm nóc nhà, mái tranh xẹp lún, có căn đã sập một góc mà không ai buồn dựng lại, kèo cột mục nằm chỏng chơ giữa sân. Ruộng hai bên đường bỏ hoang, cỏ dại mọc cao ngang gối, không thấy bóng người ra đồng dù đang giữa buổi sáng, chỉ có tiếng chim gọi nhau xa xa và tiếng gió lùa qua mấy tàu lá chuối rách.

"Xóm này trước đông lắm." Cha Vũ nói, giọng chậm, mắt nhìn quanh những căn nhà trống, tay siết chặt sợi dây dắt trâu hơn cần thiết. "Hồi cha còn trẻ, đi ngang đây phải né trâu bò người ta thả rông đầy đường, tiếng trẻ con chơi đùa vang cả một quãng. Giờ..."

Ông không nói hết câu. Từ một căn nhà còn nguyên vẹn nhất, một bà lão chống gậy bước ra, dáng còng hẳn xuống, nhìn đoàn trâu đi ngang, không xin xỏ, chỉ đứng nhìn, ánh mắt trống rỗng như đã quen với việc người ta đi qua mà không dừng lại, như đã đứng nhìn như vậy không biết bao nhiêu lần trước đó rồi.

"Sao xóm vắng vậy cha." Vũ hỏi, dắt trâu đi chậm lại ngang chỗ bà lão, khẽ cúi đầu chào mà bà không đáp lại, chỉ khẽ gật, ánh mắt vẫn dõi theo đoàn trâu.

"Thuế nặng hai mùa liền, lại thêm mất mùa năm ngoái. Trai tráng bỏ đi làm gia đinh cho nhà giàu dưới phố, hoặc lên rừng, hoặc..." Cha Vũ ngập ngừng, không nói tiếp, chỉ lắc đầu, mắt nhìn xuống vệt bụi dưới chân. "Người già với con nít ở lại vì không đủ sức mà chạy đi đâu. Đi đâu thì cũng vậy thôi, cũng phải ăn, cũng phải đóng thuế nơi khác."

Vũ im lặng, nhớ lại lời ông Bảy vẫn hay nói trong những buổi tập roi, giọng nghiêm, không giải thích thêm: chỗ nào có làng thì có sân võ, chỗ nào không có sân võ nữa thì làng sắp mất. Lúc đó Vũ chỉ nghe cho có, gật đầu vì phép tắc chứ không hiểu hết ý, còn mải nghĩ tới bài roi chưa thuộc. Đứng đây, nhìn xóm nhỏ vắng tanh này, câu nói ấy bỗng có hình có dạng, dù vẫn chưa trọn vẹn trong đầu Vũ, như một mảnh vải mới chỉ may được nửa đường chỉ.

Đoàn trâu tiếp tục đi, qua khỏi xóm nhỏ, đường bắt đầu dốc hơn, hai bên là rừng thưa xen lẫn nương rẫy của người Thượng trên núi, thỉnh thoảng vọng lại tiếng mõ trâu từ xa. Tới trưa, đoàn dừng chân bên một con suối nhỏ cho trâu uống nước và nghỉ ngơi, tiếng nước chảy róc rách qua đá cuội nghe mát cả người sau một quãng đường bụi bặm. Vũ ngồi trên một tảng đá, mở túi cơm nắm ra ăn, cha Vũ ngồi cạnh, nhai trầu chậm rãi, thỉnh thoảng nhổ một bãi nước trầu đỏ xuống đám lá mục bên đường.

Một người đàn ông lạ mặt, áo quần rách vai, chân đi đất, từ trong rừng bước ra, dáng vẻ mệt mỏi như đã đi đường xa nhiều ngày, tóc rối bết mồ hôi. Ông ta chào hai cha con, giọng khàn đặc, rồi hỏi, giọng khẩn khoản: "Hai bác có biết chỗ nào trên nguồn đang nhận người khỏe mạnh làm ăn không? Tôi nghe đồn có chỗ nhận, trả công đều, chỉ không biết ở đâu, đi mấy ngày rồi mà chưa hỏi được ai rõ."

Cha Vũ nhìn người đàn ông một lúc, lắc đầu, nói không rõ, chỉ nghe loáng thoáng vậy thôi, không biết chính xác, rồi đưa cho ông ta một nắm cơm còn lại trong túi, bảo cứ ăn tạm rồi đi tiếp. Người đàn ông cảm ơn rối rít, hai tay đón lấy nắm cơm như đón vật quý, ngồi bệt xuống vệ đường ăn ngấu nghiến, ăn xong lại đứng dậy, dáng đi vẫn xiêu vẹo, khuất dần sau khúc quanh phía trước.

Vũ nhìn theo bóng người đó, tay vẫn cầm nắm cơm ăn dở, không nói gì, nhai chậm hẳn lại. Trong đầu cậu, hình ảnh xóm nhỏ vắng tanh lúc sáng và người đàn ông lạ mặt vừa rồi cứ chồng lên nhau, thành một câu hỏi mà cậu chưa biết hỏi ai, cũng chưa biết tự mình có câu trả lời hay không, chỉ thấy lòng nằng nặng suốt quãng đường còn lại.

Chiều muộn, đoàn trâu tới nguồn, giao hàng xong, đổi lấy muối với vải chất đầy hai gùi lớn, cha con Vũ nghỉ lại một đêm trong nhà một người quen trước khi quay về. Vũ nằm trên chõng tre, nghe tiếng gió thổi qua vách nứa, tiếng trâu nhai lại cỏ ngoài chuồng, nghĩ tới bà lão đứng lặng trước căn nhà sập góc, tới người đàn ông rách vai hỏi đường tìm việc, tới câu nói dở dang của cha, và ngủ thiếp đi lúc nào không hay, giấc ngủ chập chờn những hình ảnh không rõ nét.