Cha Cẩn dừng bước trước một hàng rào tre thấp, tay vẫn cầm cây quạt xếp dù trời chưa nóng lắm, dáng đi chậm rãi của người quen việc công đường hơn việc đi bộ đường xa. Bên trong hàng rào là một khoảnh sân đất nện quét dọn sạch sẽ, một dãy nhà tranh dài mái thấp, và tiếng trẻ con đọc bài ê a vọng ra, xen lẫn tiếng gậy gỗ va vào nhau đều đặn, cách quãng, như tiếng mõ điểm nhịp.

"Trường của ông đồ Hiến đó." Cha Cẩn nói, không quay lại nhìn con, mắt vẫn nhìn qua hàng rào vào trong. "Buổi sáng dạy chữ, buổi chiều dạy quyền. Ông ấy là người Bắc, vào đây lánh nạn đã lâu, nghe đâu trước có va chạm với quan trên ngoài kinh, phải bỏ xứ mà đi."

Cẩn đứng sát hàng rào, nhón chân nhìn qua khe hở giữa hai thân tre đã ngả màu nâu sậm vì nắng mưa. Bên trong, một nhóm trẻ con chừng bảy tám đứa ngồi thành hàng trên chiếu, trước mặt là một người đàn ông áo dài xanh bạc màu đang chỉ vào một trang sách mở rộng, giọng ông trầm, chậm, từng chữ rõ ràng. Xa hơn một chút, phía góc sân đất trống, một nhóm khác lớn tuổi hơn đang tập một bài quyền, động tác chậm, đều, tay vung gậy gỗ theo một nhịp mà cả nhóm cùng giữ, không ai lệch trước lệch sau.

"Cha, sao mình không cho con học ở đây."

"Con học chữ đủ rồi, thầy đồ ngoài Bắc dạy con còn kỹ hơn." Cha Cẩn phe phẩy quạt, giọng không nặng nhưng dứt khoát, như đã nghĩ tới câu hỏi này từ trước. "Ở đây, người ta vừa cày ruộng vừa luyện quyền, con nhà quan mà học kiểu ấy, người ta cười cho, mà quan trên biết cũng không hay. Đất này khác Bắc Hà, Cẩn à. Ở ngoài mình, có tôn ti rõ ràng, ai lớp nào ở lớp đó, con nhà quan chơi với con nhà quan. Trong này thì lạ, con thấy không, đứa trẻ con nhà nông cũng vác gậy tập cùng con nhà buôn, cùng sân, cùng thầy, không phân biệt gì cả."

Cẩn không đáp, chỉ tiếp tục nhìn qua khe rào. Một đứa trẻ trong nhóm tập quyền vung gậy hơi lệch, bị người đứng cạnh với tay chỉnh lại, cả hai cùng cười khúc khích, không ai la mắng, không ai phạt. Cẩn thấy lạ, ở quê ngoài Bắc, thầy trò không ai dám cười đùa như vậy giữa buổi học, chỉ có tiếng thước kẻ gõ xuống bàn mỗi khi có đứa lơ đễnh.

Hai cha con đứng thêm một lúc rồi rời đi, ra phía bãi hội đang mở tiếng trống từ xa vọng lại, càng đi càng rõ, lẫn với tiếng người reo hò lúc gần lúc xa. Bãi hội đông nghịt người, cha Cẩn dừng lại ở rìa ngoài cùng, dưới bóng một cây cổ thụ khác, không có ý định chen vào giữa.

"Mình đứng đây coi thôi, không cần chen." Ông nói, phe phẩy quạt xua bớt cái nóng và cả mùi mồ hôi người từ đám đông tạt lại. "Con không leo giàn, đúng không."

"Dạ không." Cẩn đáp, không cần nghĩ, gần như phản xạ. Từ nhỏ, cậu đã hiểu ngầm rằng những trò như tranh giàn, đấu vật, là việc của con nhà dân, không phải việc của con nhà làm quan, dù chỉ là quan nhỏ coi việc thuế ở một vùng đất xa lạ, chức phận chưa chắc đã hơn gì mấy ông lý trưởng trong làng.

Đứng từ xa, Cẩn nhìn đám đông vây quanh giàn tre bóng loáng dưới nắng. Cậu có tật hay đếm, hay đoán tuổi người ta khi không có việc gì làm, thói quen từ những buổi phải ngồi chờ cha họp việc quan hàng giờ đồng hồ không được cựa quậy. Cậu đếm nhẩm, chừng hai trăm người quanh bãi, phần đông trai tráng độ mười lăm đến ba mươi, dăm ba ông già ngồi ở gốc cây bàn tán chuyện xưa, và một đám trẻ con chen lên phía trước để coi cho rõ, bị người lớn kéo tay lôi lại không biết bao nhiêu lần.

Có tiếng hò vang lên, dồn dập hơn mọi lần trước. Một người vừa leo lên tới đỉnh giàn, giật được con heo quay xuống giữa tiếng reo như sấm. Từ chỗ Cẩn đứng, nhìn không rõ mặt, chỉ thấy một bóng người đứng trên cao, ôm một khối vàng ruộm, hai tay giơ lên như khoe với cả bãi, và tiếng reo của đám đông dội tới tận chỗ hai cha con đang đứng, làm mấy con chim đậu trên cây cổ thụ giật mình bay tán loạn.

Cẩn nhìn cảnh đó một lúc lâu, lâu hơn cả những gì cha cậu để ý, mắt không rời bóng người trên đỉnh giàn. Trong đầu cậu, không phải một cảm xúc rõ ràng, mà là một câu, tự nhiên hiện lên như thể cậu đang cầm bút chép sổ cho cha: một buổi hội, một giàn tre, một người thắng, cả bãi cùng reo, không ai hỏi người thắng là ai, chỉ cần có người thắng là đủ vui.

Cậu không viết câu đó ra đâu cả, chỉ giữ nó lại trong đầu, như cách người ta giữ lại một đồng tiền lẻ rơi ngoài đường, nhặt lên vì tiếc, không biết rồi có dùng tới hay không, cứ bỏ túi đã.

Chiều hôm ấy, khi hai cha con quay về, ánh nắng đã xiên qua rặng tre ven đường, kéo dài bóng hàng rào trường học ông đồ Hiến ra tận giữa lối đi, in thành những vệt sọc dài trên mặt đất. Cẩn ngoái lại nhìn một lần cuối. Cổng trường đã khép, bên trong lặng tiếng trẻ con, chỉ còn tiếng chim gọi bầy lúc chiều muộn và một làn khói bếp mỏng bay lên từ phía sau dãy nhà tranh.