Giữa trưa, con đường làng gần nhà Vũ vắng người hơn thường lệ, nắng gắt hắt bóng những hàng cau thành vệt dài trên mặt đất bụi đỏ, không một cơn gió nào lay động đám lá khô nằm rạp bên vệ đường. Vũ đang trên đường từ sân ông Bảy về, roi vẫn giắt bên hông, mồ hôi còn lấm tấm trên trán sau buổi tập, thì nghe tiếng ồn ào phía trước, tiếng chó sủa dồn dập, tiếng người quát tháo, khác hẳn cái yên tĩnh thường thấy vào giờ này trong xóm.

Một toán lính thu thuế, chừng năm sáu người, mặc áo màu cũ kỹ của quan quân, đang đứng trước một căn nhà tranh nhỏ ven đường, nhà của một bà lão sống một mình mà Vũ vẫn thấy quen mặt mỗi lần đi ngang, thường ngồi trước cửa vá áo hay nhặt rau.

"Không có tiền thì lấy gà lấy vịt trừ vào, năm nay không nợ dây dưa như năm ngoái được nữa." Người đứng đầu toán lính quát, giọng gằn từng tiếng, tay chỉ vào con gà mái duy nhất đang chạy quẩn trong sân, cố né tránh bàn tay một tên lính đang chồm tới chụp.

"Ông ơi, con gà đó tôi để dành đẻ trứng, ăn qua ngày, ông lấy đi thì tôi lấy gì mà sống." Bà lão van nài, giọng run run, hai tay chắp lại, nhưng không ai trong toán lính buồn nghe.

Tên lính vồ được con gà, xách ngược đầu nó lên, tiếng gà kêu quang quác vài tiếng rồi im bặt khi bị nhét vào bao. Bà lão đứng lặng nhìn theo, không khóc, không nói thêm câu nào nữa, chỉ đứng đó, hai tay buông thõng, ánh mắt trống rỗng như đã quá quen với việc mất mát mà không còn sức để phản ứng.

Toán lính thu dọn xong, bỏ đi, tiếng bước chân nện xuống đường bụi xa dần, để lại bà lão đứng một mình trước cửa nhà trống hoác, không một tiếng động nào khác ngoài tiếng gió thổi qua mái tranh xơ xác và tiếng con gà kêu yếu ớt vọng lại từ chiếc bao đã khuất sau khúc quanh.

Vũ đứng nép sau một gốc cau cách đó không xa, tay siết chặt cây roi bên hông tới mức các đốt ngón tay trắng bệch, lòng sôi lên một cơn tức giận không biết trút vào đâu. Cậu muốn bước ra, muốn nói gì đó, làm gì đó, nhưng chân cứ như đóng đinh xuống đất. Bài roi ông Bảy dạy suốt bao năm nay, trong khoảnh khắc này, bỗng vô dụng hoàn toàn, không giúp cậu làm được gì hơn là đứng nhìn. Cậu chỉ là một thiếu niên học roi ở một sân võ nhỏ trong làng, không có tư cách gì để đối đầu với một toán lính có quan trên chống lưng, càng không có cách nào lấy lại được con gà đã mất.

Cậu đứng đó cho tới khi toán lính khuất hẳn sau khúc quanh, rồi mới dám bước ra, nhưng cũng không dám lại gần bà lão, chỉ đứng từ xa nhìn, thấy bà chậm rãi quay vào nhà, khép cánh cửa gỗ mỏng manh lại, không một tiếng động, như thể cả nỗi đau cũng phải nén xuống cho gọn, không được phép ồn ào.

Tối hôm đó, Vũ không ăn được nhiều, và trong bữa mẹ hỏi cậu có chuyện gì mà mặt cứ đăm chiêu, cậu chỉ lắc đầu, bảo không có gì, không muốn kể lại cảnh tượng ban trưa cho ai nghe, sợ kể ra sẽ càng thêm nặng lòng. Ăn xong, cậu ngồi thẫn thờ một lúc rồi đứng dậy, đi thẳng tới sân ông Bảy dù đã quá giờ tập luyện, bước chân nhanh hơn thường lệ như sợ chần chừ sẽ đổi ý. Ông Bảy đang ngồi một mình dưới ánh trăng, tay không cầm roi như mọi khi mà chỉ ngồi yên, thấy Vũ tới giờ này thì hơi ngạc nhiên nhưng không hỏi, chỉ ra hiệu cho cậu ngồi xuống bên cạnh.

"Ông." Vũ mở lời, giọng còn run vì xúc động chưa nguôi. "Nếu con theo quân trên nguồn, con có đánh lại được loại người như toán lính hôm nay không?"

Ông Bảy nhìn Vũ thật lâu, ánh mắt sâu thẳm dưới ánh trăng, không trả lời ngay, như đang cân nhắc từng chữ trước khi nói ra. Một lúc sau, ông mới đáp, giọng chậm và nặng: "Đánh lại được một toán, không đánh lại được cả cái guồng sinh ra toán đó."

Vũ im lặng, không hiểu hết ý câu nói, nhưng cảm nhận được sức nặng trong đó, một sức nặng khác hẳn những lời dạy võ thông thường ông vẫn truyền cho cậu bấy lâu.

"Nhưng con vẫn muốn đi." Vũ nói, giọng đã vững hơn, như đã quyết định xong từ trong lòng, không còn là một câu hỏi nữa mà là một lời tuyên bố.

Ông Bảy gật đầu, không ngăn cản, cũng không tán thành ra mặt, chỉ đứng dậy, đặt tay lên vai Vũ một lúc rồi buông ra.

"Đi thì đi. Nhưng roi của mày là roi tao dạy, không phải roi của ai khác." Ông Bảy nói, giọng vẫn điềm tĩnh như mọi khi, nhưng Vũ nghe ra trong đó một điều gì đó vừa là lời dặn dò, vừa là một thứ gì khác nữa mà cậu chưa đủ hiểu để gọi tên.

Vũ không hiểu hết ý nghĩa câu nói ấy, nhưng vẫn gật đầu, lòng đã quyết, một quyết định không lớn lao gì so với cả một vùng đất đang chuyển động, nhưng đủ để thay đổi cả phần đời còn lại của một thiếu niên mười lăm tuổi. Trăng trên sân võ vẫn sáng như mọi đêm, roi gỗ trắc mộc dựng cạnh phiến đá vẫn im lìm, chỉ có lòng người ngồi đó là đã khác hẳn so với lúc bước chân vào sân.