Đèn dầu trong thư phòng đã thắp được một canh giờ khi có tiếng gõ cửa. Đôn ngẩng lên, thấy quan Thị giảng họ Ngô đứng ngoài hiên, tay cầm một bọc sách bọc vải.

"Ông vẫn còn thức đọc sách giờ này à?" Quan Thị giảng bước vào, đặt bọc sách xuống bàn. "Tôi nghe nói ông xin nghỉ sớm ở viện mấy hôm nay để lo chuyện đi sứ, tưởng ông tranh thủ nghỉ ngơi, ai ngờ vẫn cặm cụi thế này."

"Thưa, còn nhiều điều tôi chưa nắm chắc về bên ấy, tranh thủ đọc thêm được chút nào hay chút đó."

"Vì vậy tôi mang mấy quyển này sang cho ông." Quan Thị giảng mở bọc vải, bày ra ba bốn quyển sách cũ. "Toàn những ghi chép của các cụ đi sứ đời trước để lại, chép tay, không phổ biến rộng, nhưng có mấy chỗ dặn dò rất cụ thể, sách in không có."

Đôn cầm một quyển lên, lật vài trang, thấy chữ viết tay nắn nót, có chỗ ghi chú bằng mực đỏ bên lề.

"Cảm ơn ông. Đúng lúc tôi đang cần."

"Ông cần biết gì, hỏi tôi trước, tôi từng đọc qua mấy quyển này rồi, có khi nhanh hơn ông tự lật tìm." Quan Thị giảng ngồi xuống chiếc ghế đối diện, rót cho mình một chén nước từ ấm để sẵn trên bàn.

"Thưa, tôi muốn hỏi về những điều kiêng kỵ khi giao thiệp bên ấy. Chữ húy của các đời vua nhà Thanh, tôi thuộc được phần nào, nhưng sợ chưa đủ."

"Chữ húy là chuyện lớn, phải nhớ kỹ." Quan Thị giảng gật đầu. "Đương kim là niên hiệu Càn Long, tên húy của ngài, ông tuyệt đối không được viết ra trong bất kỳ văn thư nào, kể cả khi trích dẫn sách cũ có chữ ấy, phải viết tránh đi bằng cách khác. Ngoài ra còn húy của mấy đời vua trước nữa, tôi có ghi hết trong quyển thứ hai kia."

"Thưa, còn về xưng hô khi nói chuyện với quan lại bên ấy thì sao? Có điều gì đặc biệt cần tránh không?"

"Có. Tránh nhắc tới chuyện binh biến, chuyện các đời vua trước nhà Thanh chiếm ngôi nhà Minh ra sao, dù là nhắc theo cách khen hay chê cũng đều nguy hiểm cả." Quan Thị giảng nói, giọng nghiêm túc hẳn lên. "Nhiều quan lại nhà Thanh vốn gốc người Mãn, có người vẫn nhạy cảm với chuyện ấy, dù ngoài mặt không nói ra."

Đôn ghi chép lại vào một tờ giấy riêng, ngón cái tay phải vô thức miết lên gáy quyển sách cũ đặt trước mặt.

"Còn về học thuật thì sao, thưa ông? Tôi nghe nói có quan lại bên ấy hay thử tài các đoàn sứ bằng cách hỏi chữ, hỏi điển tích."

"Có, chuyện ấy không lạ. Đoàn sứ nào cũng từng gặp cảnh ấy ít nhiều." Quan Thị giảng đáp. "Nhưng ông đỗ đầu ba kỳ, chuyện chữ nghĩa tôi không lo cho ông. Tôi chỉ dặn một điều, nếu có ai hỏi khó, đừng vội đáp ngay cho bằng được, cứ từ tốn, có thể xin phép suy nghĩ một lát rồi mới đáp. Đáp vội mà sai còn tệ hơn đáp chậm mà đúng."

"Thưa, tôi sẽ nhớ."

Quan Thị giảng nhìn ông một lúc, rồi hạ giọng, như sắp nói một điều riêng tư hơn.

"Ông biết không, tôi dạy ở viện đã hơn hai chục năm, nhìn ông đọc sách từ hồi ông còn là học trò mới vào viện. Bây giờ ông sắp đi một chuyến mà tôi cả đời chưa từng được đi, tôi có phần ghen tị, nhưng cũng có phần lo cho ông."

"Thưa, ông lo điều gì?"

"Lo ông mang cái tính ham tìm cho ra lẽ của ông sang tới bên ấy, gặp chuyện gì khuất tất cũng muốn lần cho ra ngọn ngành, mà quên mất mình đang ở trên đất người, không phải ở gian đối chiếu của viện mình." Quan Thị giảng nói, mắt nhìn thẳng vào ông. "Ở đây, ông tìm ra một dòng sách chép sai, cùng lắm là mất mặt một người thợ chép đã khuất từ lâu. Ở bên ấy, có chuyện gì không phải lúc nào cũng chỉ liên quan tới một dòng chữ."

Đôn im lặng, nghĩ tới câu ấy một lúc lâu, cảm thấy nó nặng hơn những gì quan Thị giảng có lẽ định nói.

"Thưa, ông nói vậy làm tôi nhớ tới một chuyện." Đôn lên tiếng, giọng trầm hơn thường ngày. "Từ hồi tôi còn ngồi trong gian đối chiếu, mỗi lần thấy một chỗ sai, tôi chỉ nghĩ tới việc sửa nó cho đúng, chưa từng nghĩ tới việc sửa nó có thể khiến ai đó khó xử."

"Ở gian đối chiếu, người sai là người đã khuất, sửa cũng chẳng ai giận." Quan Thị giảng đáp. "Ở bên ấy, người có thể sai là người đang ngồi trước mặt ông, có quyền có thế, sửa sai cho họ trước mặt bá quan không phải lúc nào cũng là việc nên làm, dù ông đúng."

"Vậy khi nào nên nói, khi nào nên im, thưa ông?"

"Cái đó không có sách nào dạy hết được, ông phải tự lượng theo từng lúc. Tôi chỉ dặn ông một điều, trước khi mở miệng, hỏi mình một câu, nói ra để làm sáng tỏ sự thật, hay chỉ để chứng tỏ mình giỏi hơn người ta. Hai cái đó nhìn ngoài giống nhau, nhưng bên trong khác hẳn."

"Thưa, tôi sẽ cẩn thận."

"Tôi tin ông." Quan Thị giảng đứng dậy, vỗ nhẹ vai ông một cái. "Mấy quyển sách này ông cứ giữ, đọc xong không cần trả lại vội, để dành đọc dọc đường cũng được. Thôi, tôi về, khuya rồi, ông cũng đừng thức quá, giữ sức còn cả chặng đường dài phía trước."

Đôn tiễn ông ra tới cổng, rồi quay vào, ngồi lại trước ba bốn quyển sách cũ vừa được để lại, đèn dầu vẫn cháy lặng lẽ trong đêm, còn ông thì ngồi đó thêm một lúc lâu nữa, đọc tới khi mắt mỏi mới chịu đi nghỉ.