Cuốn sổ đội lật soạt một tiếng trong tay bà đội Giáp, giấy dày, gáy khâu chỉ gai. Bà đứng ở mũi ghe, chân dạng ra cho vững, ngón tay dò xuống từng dòng.

"Học quan Khoa Đồng phẩm bảy, có mặt."

Một người dạ.

"Đồng chính phẩm tám, có mặt."

Một người khác dạ.

Piên ngồi trên mui, gùi kẹp giữa hai đầu gối. Dưới đáy gùi, dưới ba bộ áo gấp, có con ấn gỗ. Cô không cần sờ cũng biết nó nằm đâu. Ở bến huyện người ta khám gùi, dò sổ tới dòng "tạm giữ tại thân" ghi từ hồi ở kinh, rồi trả lại.

Đây là lần điểm danh thứ tư từ sáng. Lần ở bến huyện. Lần lúc ghe nhổ neo. Lần lúc ghe qua một doi cát. Và lần này.

"Nông Thị Piên, chưa phẩm."

"Dạ, Piên có mặt."

Bà đội Giáp gạch một nét nhỏ bên lề, lật trang.

Ông Mo già ngồi cạnh Piên, lưng tựa mạn, cái túi vải đeo chéo ngực. Ông nghiêng sang, nói nhỏ bằng tiếng Kinh, giọng khàn như tiếng chổi tre quét sân.

"Đi một tháng đường cái quan mà bà ấy điểm như sợ mình rơi xuống biển."

Bà đội Giáp không ngẩng lên.

"Rơi thì ta còn ghi được," bà nói. "Trốn thì ta mất người."

Ông Mo già cười khục một tiếng, quay mặt ra sông.

Bà đội gấp sổ, kẹp vào nách, đi dọc mui về phía Piên. Áo dài chàm của bà không một nếp nhàu, viền phẩm Giám ở cổ còn mới. Con ấn đồng đeo ở thắt lưng bà đập nhẹ vào hông theo mỗi bước.

Bà ngồi xuống cạnh Piên, thẳng lưng.

"Tới nơi cô ở với đội, ăn với đội."

"Dạ, Piên biết."

"Cô quen ai ở đây cũng để sau."

Piên quay sang nhìn bà.

"Bà biết Piên quen ai?"

"Ta không biết. Ta đi với mười một người, ai cũng có một người quen ở đâu đó." Bà nhìn về phía trước, về chỗ sông mở rộng. "Ta dặn chung."

"Bà dặn chung mà bà chỉ dặn Piên."

"Vì cô là người duy nhất không có phẩm. Người có phẩm thì có sổ giữ. Cô thì chỉ có ta giữ."

Piên nắm quai gùi.

"Piên không trốn."

"Ta biết cô không trốn. Ta sợ cô đi lạc." Bà đứng dậy. "Lạc thì cũng như trốn, trong sổ ghi cùng một chữ."

Bà đi về mũi ghe. Piên nhìn theo cái lưng thẳng ấy.

Ghe xuôi ra cửa.

Piên ngửi thấy biển trước khi thấy nó. Mùi mặn, đặc, ập vào mũi như lúc mở nắp một vò dưa. Rồi một mùi khác lẫn trong đó, nồng, chua, như cá để lâu trong hũ.

Đứa đồng trẻ nhất đội ngồi phía sau ôm bụng, chồm ra mạn, nôn ọe.

Rồi hai bờ lùi ra. Trước mặt là nước. Nước không có bờ, xanh tối, xa tới chỗ trời cúi xuống. Ngoài kia có những vệt trắng nổi lên rồi chìm, nổi lên rồi chìm.

Piên ngồi im. Tay cô nắm quai gùi chặt tới mức sợi mây hằn vào lòng bàn tay.

"Cô nhìn gì mà không chớp?" ông Mo già hỏi.

"Piên chưa thấy cái này bao giờ."

"Tôi cũng chưa. Tôi ở núi sáu mươi năm."

"Ông thấy sao?"

"Tôi thấy nó to." Ông ngẫm một lúc. "To mà không ai sắc cho nó cả."

"Sắc cho biển thì ai giữ sắc hả ông?"

"Thì cá giữ." Ông cười, hở mấy cái răng còn lại. "Cá không có tay. Biển khỏi phải lo ai mở hòm."

"Ông nói như ông biết."

"Tôi không biết. Tôi già thì tôi nói. Cô trẻ thì cô nghe, rồi cô quên."

Ghe men bờ một quãng rồi rẽ vào cửa sông Nộ. Bờ bắc có một mũi đất đá xám nhô ra, trên đó có một cái tháp gạch nhỏ, đỏ sẫm, cụt đầu. Rễ cây rủ một bên. Nó đứng một mình, không có gì quanh nó.

Piên nhìn cái tháp. Rồi cô nhìn xuống bãi cát dưới chân mũi đất.

Có một bóng người đứng ở mép nước. Nhỏ, xa. Trên vai phải là một cây mái chèo vác dựng. Trên vai trái có một cục lông nhỏ.

Piên không gọi.

Tay cô tự nắm lại. Ngón cái ấn vào chỗ đốt ngón trỏ, đúng chỗ cô đã dùng để thắt cái nút chỉ chàm vào cán chèo ở bến Tre Ngâm. Thắt hai vòng, kéo chặt.

Bóng người không vẫy. Bóng người đứng yên.

Ghe cập bến bờ nam dưới một mái đình ngói cũ. Cổng tam quan thấp, bậc đá mòn. Học chính Thạc đứng chờ trên bậc, áo lam sẫm, ống sổ đeo đai, một thư lại đứng sau.

Mười hai người lên bờ, đứng thành hàng. Thạc mở tờ lệnh, đọc bằng giọng đọc số, không lên không xuống.

"Nhận đội hát đồng bộ mười hai người, bà đội Giáp dẫn, theo lệnh Phòng Tế Tửu."

"Đủ mười hai," bà đội Giáp nói, đưa cuốn sổ đội ra.

Thạc nhận sổ. Ngón tay ông dò từng dòng. Dòng một. Dòng hai. Tới dòng thứ bảy, ngón tay ông dừng lại một nhịp.

Rồi dò tiếp.

"Theo quy định, đội ở gian bên đình. Xin bà hiểu cho, chỗ chật."

"Đội hát không cần rộng," bà đội nói. "Cần chỗ khô."

Piên quay lại nhìn sang bờ bắc.

Bóng người vác mái chèo vẫn đứng đó, ở mép nước. Giờ nó giơ một bàn tay lên. Không vẫy. Chỉ giơ lên ngang ngực, lòng bàn tay mở ra, và giữ nguyên như thế.

Piên không giơ tay lại. Bà đội Giáp đang đứng ngay sau lưng cô.

Đêm ở đình, gian bên trải chiếu cho mười hai người. Ngọn đèn dầu đặt giữa. Bà đội Giáp đi một vòng, phát cho mỗi người một tờ giấy chép tay.

"Bài dẫn thần của Giám. Học thuộc trước rằm."

Piên cầm tờ giấy. Chữ đều, nét thẳng tăm tắp. Cô không đọc được chữ nào.

"Cô không đọc được thì ta đọc cho cô nghe," bà đội nói, không dừng bước. "Mai."

"Dạ."

Piên gấp tờ giấy làm đôi, rồi làm tư. Cô mở gùi, lấy ba bộ áo ra, nhấc con ấn gỗ lên, đặt tờ giấy gấp tư xuống đáy, rồi đặt con ấn đè lên trên. Rồi cô xếp ba bộ áo vào lại, từng bộ một.